O Maternjem jeziku
Slavko GORDIĆ
Oko naslova Grujičićeve pesničke prve knjige lebdi omaglica slutnji i pitanja moderne filozofske i književne misli. Maternji jezik! Je li po sredi Kročeova ideja (inspirisana starim Herderovim i Hamanovim učenjem) da je poezija maternji jezik čovečanstva, da su jezik i pesništvo u osnovi jedno: stvaranje, pothranjivano i usmeravano silama imaginacije? Ili je, možda, u pitanju pesnička overa strukturalističke „filozofije sistema”, koja daje povlašćeno mesto jezičkoj aktivnosti, pripisujući joj nezavisan totalitet? Ili je, naprotiv, reč o otporu nametljivoj filozofiji ljudskog jezika, otporu inspirisanom jednom „filozofijom čoveka”, koja u jeziku vidi„prirodnu ustanovu”? Jer, kako veli Mikel Difren, „za svakog čoveka postoji njegov maternji jezik koji predstavlja podlogu i hranu njegovoj misli, i čovek u njemu obitava onako kao što zametak obitava u majčinoj utrobi: on će od majke morati da se odvoji, ali će uvek ostati okružen njenim staranjem i nežnošću”.
Samo jaki razlozi dopuštaju podvrgavanje jedne pesničke knjige teorijskoj „anketi”. Ovoga puta to pravo nam daju bar dva obeležja Grujičićeve knjige: jezik i poezija su njen predmet, više negoli njen subjekat ili njeno podneblje, i, potom, u njenom pismu ima toliko kategorijalnog jezika i toliko destilisane pojmovne bistrine da ove tekstove, i nehotice, pre nego sa ikakvim literarnim uzorkom, upoređujemo sa manirom i stilom definicija.
Pesnički opit Nenada Grujičića izveden je čisto i dosledno. Kako u njegovom shvatanju pesništva, tako i u njegovom pesničkom činu zadivljuje kristalna i definitivna jasnoća stava i iskustva.
(1979)
Milivoj NENIN
Prva knjiga Nenada Grujičića ima svoju arhitektoniku: ne možemo govoriti ni o jednoj pesmi van konteksta knjige, koji ih obogaćuje i čini celinom. Pa ipak, unutar te celovitosti mogli bismo, uveličavanjem naslutiti dva dela knjige. Prvi se deo tiče odnosa pesme i pesnika.
Pitanje saznanja, osećanja, pristrasnosti. I sve to nastaje iz odnosa duše i tela (početak nereda). Duša i telo su tu, uz duh i jezik, elementi strukture, tj. struktura sama ove knjige (termin „struktura” upotrebljen je u značenju koje mu daje Xon Krou Rensom).
Duša je moćna, obesna, jaka. Ona je zavodnica. Ona i napušta i prva prilazi. Ona bi da lovi, istražuje, ona često ne zna šta hoće. Nje se pesnik ne tiče, probleme između nje i njega ona ne rešava.
Na drugoj strani je telo; ono zna šta hoće: hrana, piće, vazduh. Zahtevi skromni i pošteni. Duša odlučuje o sudbini tela, a zaljubljena je u sebe. Ona se igra telom (Oh dušo/ kako mudro/ zabavljaš se tijelom).
Ovo je knjiga koja je očekivana, ili tačnije, knjiga koja je bila neophodna; knjiga koja svojom pojavom, stavlja na tas eksperiment i bespredmetni artizam i vaga ih. Dovodi ih u pitanje. (Setimo se pojave Branka Miljkovića i dovođenja u pitanje vrednosti „slabog stiha”).
Kad govorimo o prvoj knjizi, mislimo na drugu. Ovde to nije slučaj. Ova knjiga je zaokruglila jedno viđenje, jedan sudar sa stvarnošću i neizbežnim, i kao takva živi punim životom.
(1979)
Jovan DELIĆ
Grujičić se prvom knjigom predstavlja kao jedan od svježijih glasova najmlađe srpske poezije. Riječ je o pjesniku koji je zapitan nad samim sobom, nad svojom poezijom i nad maternjim jezikom. Upadljiva je sigurnost pjesničkog rukopisa, upadljivo je i jedinstvo knjige koja nije pravljena kao zbirka različitih pjesama, već kao cjelina.
Osnovni tematski krug ove knjige je misao o pjesmi samoj, odnos pjesme i pjesnika, pjesnika i maternjeg jezika. Po tome pjesnik se uklapa u nastojanje modernog pjesništva da piše pjesmu koja sebe misli. Nov je, prema našem nalazu, po jednoj mentalnoj drami koja se nalazi u žiži ove poezije. Lirski subjekt Maternjeg jezika je u raskolu koga je svjestan: naime da je poezija moć koja nije, da je dobrim dijelom i nemoć i melanholična zabluda, uzaludan posao, neprestano kopanje po utvrđenjima/ što ih niko vjekovima/ nije osvojio, ali da je istovremeno stvar đavolja, vulkanska, stvar krvi, mesa i mozga, stvar sna i jave, jer linija maternjeg jezika prolazi kroz srce/ i nastavlja se/ do porođajnog mjesta, jer je vanzemaljska strast kratkog trajanja koja ostavlja pjesnika u razorenom stanju. Poezija se u praktičnoj pojavnoj sferi javlja kao nekadra i slabušna, ali je u mentalnoj sferi unutrašnja nužnost, mentalna drama. Zato je Grujičić pjesnik pjesnikovog raskola, pjesnik velike pometnje. Grujičićev modernitet ogleda se i u majstorstvu ironije. Ako dalji Grujičićev rad bude u znaku prve knjige, onda valja očekivati pjesnika.
(1979)
Momčilo POPADIĆ
Maternji jezik je brutalna, nježna, oštroumna, poštena i svrsishodna knjiga mladog čovjeka (i mladog pjesnika) koja, neopterećena nanosima lektirâ, školskih programa, stilskih vježbaonica i drugih rekvizitarija navodnoga pjesništva, otvoreno zbori svakidašnjim jezikom o svijetu i vremenu, te o sebi samoj.
To je bestidno otvorena knjiga o srcu, glavi i jeziku u kojoj se ne predu odavno ispredene pređe sentimentalnih polupismenjaka spomenarskog tipa; u kojoj administrativno-birokratske hrpe akata, formulara i dopisa ne zaklanjaju pogled, u kojoj se pjesnik igra na oštrici brijača ne padajući u banalno i ne padajući u bezdan slatkorječivih besmislica koje su kao lijepa, njegovana i manikirana književnost.
To je knjiga s jajima, sa srcem i s pameću!
To je zbirka pjesama o kojoj se o običnom piše umno i o umnom - najobičnije. Čitko. Pitko. Mudro. I pomalo ironično. Cijelu je knjigu nemoguće, avaj! citirati, a opet: teško se odlučiti za jednu pjesmu. Nasumce otvaram knjigu i prepisujem pjesmu Moć koja nije: Isto je pisati o ružama/ prije/ i poslije kiše./ Pišem o svemu/ ne bih li osvojio/ golema prostranstva./ Ima stvari i pojava/ o kojima niko nikad ne pjeva/ a one su takođe pjesme/ jer same sebe pjevaju/ ne čekajući mene/ i meni slične.
(1979)
Draško REĐEP
Nenad Grujičić govori, i piše, dugim rečenicama svoj maternji jezik, i u svojoj knjizi (Maternji jezik, Književna omladina Srbije, Beograd, 1978), i u svom razgovoru, koji je još i utišan, ozbiljan i preozbiljan. Ukazujući kako je jezik tajna, i kako odgoneta se pjesma, i to tamo gdje počinje moje tijelo, sa Prirodom i Razmišljanjem kao svojim intimnim favoritima, Grujičić, u generaciji naših (najmlađih) pesnika ima vlastiti znak, sa prelomljenim i pokadšto u dva maha vitoperenim linijama pesničkog smisla. Još je sve tako oduševljeno i tako mladićki odrešeno, sa bremenom nedoumica i mnogobrojnim upitnicima, da će prvo ime koje ispisujem na marginama njegovih pesama, ali i njegovih čistih, smirenih razgovora o poeziji, biti Antun Branko Šimić. Međutim, u humornoj, ironičnoj katkad postavi tih vretenastih pesama koje, još, tragaju i za jezikom oslobođenim predrasuda, ali kao ono negde pod rukom Branka Miljkovića, nisu oslobođeni seminarskih zanosa, na dnu velike, noćne pretrage po vlastitom biću, nahodi se i ovakva slika: Rasulo koje dovodim u red. U isti mah i naglašena svest o istini pesme i vlastitih nastojanja da se osvoje golema prostranstva, ova lirika sasvim se izdvajajući među našim najmlađim autorima, vehementno napominje kontinuitet, izričitost, raspru. Mogu da verujem da je to pred nama živa, ambiciozna prolegomena za pesnički govor koji nailazi. Posle Jovana Zivlaka, u novosadskom pesničkom krugu, pojavio se autor koji tumačenju života pridaje značenja prvih i potonjih stvari, u pesmi i oko nje, i stoga će još i više biti uvećana naša radoznalost za Grujičićeve knjige koje nailaze posle ovog tako autentično svog Maternjeg jezika.
(1979)
Adam PUSLOJIĆ
Nenad Grujičić pripada krugu mladih stvaralaca koji su sve naučili. To kažem u smislu: za njega više nema jezik je tajna. Još tačnije, Grujičić zna da tajna upravo tu i započinje.
Nenad Grujičić ne taji svoju poetiku. Naprotiv, on od nje stvara pesnički prostor, tematiku, materijal, stav.
Poezija: svakodnevne vežbe, piskaranje po papiru, kojim se teškom mukom može izvući poneka istina...
Kao da ovaj pesnik želi da se odredi već na samom svom početku. Kasnije će, čini se, doći i „prava poezija”. U tom pogledu Nenad Grujičić je žrtvovao čitavu svoju zbirku, metaforički rečeno: čitav svoj maternji jezik. Ova se zbirka ukazuje kao svojevrsni poetski dnevnik; sve njene pesme imaju u prvom planu Reč, Jezik. Indikativno zvuče i nazivi narednih ciklusa u knjizi: Zbivanja oko pjesme i Slovoslagač je izgubio pamet.
Najčešće, Grujičić započinje svoju pesmu stavom ili golom konstatacijom: Jezik je tajna, Kad jezik zazvuči, Treba jezik pročešljati, Poezija ima svoju istinu, Poezija je ozbiljna stvar, Jezik je pilula... Zatim slede pesničke eksplikacije, razvijanje teme, uvođenje u poetsku materiju i najčešće, iznenađujuće banalan završetak pesme. Reč je o svojevrsnoj pesničkoj distanci od poetske materije i o dokazanoj nadmoći pesnika nad tematikom. Grujičić vlada svojom pesmom, od početka do kraja. Od svog čitaoca, ovaj pesnik traži maksimum koncentracije i upućenosti „u stvar”.
Maternjim jezikom Nenada Grujičića naša poezija samo dobija. Reč je o tzv. čistom dobitku.
(1979)
Srboljub ILIĆ
Već svojom prvom pesničkom knjigom, Nenad Grujičić pokreće ozbiljno i za književnike suštinsko pitanje: šta je pisanje i kako se ono ostvaruje? Ispisujući svoju zbirku isključivo u prvom licu, pesnik nam kazuje ispovesti koje smo, u prvo vreme, skloni da pripišemo njegovom ličnom iskustvu u pisanju. Takav utisak može da se nametne prilikom prvog, odviše nehatnog ili nedovoljno pažljivog čitanja. Moje shvatanje Grujičićevih iskaza ne zadržava se samo na njegovoj ličnosti i iskustvu. Čitajući ovu knjigu, ja ne čitam samo Nenada Grujičića, već i dobar broj pesnika koji su poput njega ili slično njemu, muku mučili sa olovkom, papirom i rečima, ili strahovali da nikad više neće napisati pesmu.
Ne želim da tvrdim da u njegovim pesmama nema lične boje, lične note i ličnog glasa (takva tvrdnja uistinu ne bi bila održiva), ali nalazim da je njegovo prvo lice više posledica težnje da se uopšte iznađe mogućnost za postizanje govora, govora na jednom opštijem planu, nego posledica želje da se prvim licem izrazi samo subjektivno iskustvo. Upravo ovaj,
opšti plan, i promiče nedovoljno budnom čitaočevom oku baš zbog česte upotrebe prvog lica.
Pisanje je, mislim da je takva poruka Grujičićeve knjige, jedna vrsta sna u kojem naše biće pronalazi sebe i u kojem poistovećuje sebe sa Prirodom i Razmišljanjem. I pojam Priroda i pojam Razmišljanje možemo zameniti rečima: tvoračka moć. Pisanje je takav proces u kojem naše biće nastoji da se stvori.
(1979)
Hamdija DEMIROVIĆ
Zatrpavani iz dana u dan tonama namrčenog papira u vidu prvih i, nažalost, ne samo prvih knjiga pjesama raznih autora, a najčešće kojekakvih šereta i estradnih mangupa koji u poeziji, osobito rimovanoj, vide formu vrlo prikladnu za pučko šegačenje ili ispucavanje viška ''duhovitosti'' zaostalog nakon pričanja viceva, u takvoj jednoj situaciji vrlo rijetko nam se pruža prilika da naiđemo na dobru, originalnu i svježu knjigu nekog početnika. Tim prije treba pozdraviti knjige onih mladih pjesnika koji pokazuju da im poezija nije nikakav hobi, ili nadomjestak za etotsku neiživljenost nego, naprotiv, ozbiljna oprijedjeljenost i pitanje od najvitalnijeg značaja za čitav njihov duhovni život, pitanje koje se tiče samih osnova (njihova) bića. Takvi pjesnici obnavljaju vjeru u snagu vokacije, jer pjevati danas, u jednom svijetu koji nema nikakav koherentan sistem vrijednosti, pa ni osjećanja za izvorni značaj estetskog, nije ni najmanje lako, kako se čini nekim našim dičnim ''intuicionistima'' koji to rade bez ikakve pripreme i osejećanja za odgovornost pisane riječi.
Prva knjiga pjesama mladog Nenada Grujičića pokazuje neke od tih osobina koje joj daju legitimaciju za ulazak u krug malobrojnih ostvarenja koja zadovoljavaju i one strože standarde. Knjiga je zanimljiva, svježa, odmjerena tona i probrane fraze (što se ne može reći za mnoge druge pjesničke pokušaje). To je pjesništvo koje nastoji da prikaže vlastite procese, modalitete svoga uobličenja u ono što zovemo estetskom tvorbom. Pjesnik piše o nastanku pjesme, manje o pjesmi samoj; on pokušava da pjesmu razglobi i pred svima pokaže mehanizam kojim to biće tik-taka, a to je pogolem zalogaj i za veće pjesnike od njega. Svejedno, on to pokušava, i on to radi.
Ali zadovoljavanje određenih kriterija nije još nadilaženje samog sirovog materijala pjesme, njegovo transcendiranje u značenje. Grujičić, naime, ostaje na samoj granici gdje onostrano intervenira i preuzima pjesmu u svoju nadležnost. On se tome svaki put uklanja kada dođe čas, a ono ga, naravno, na to neće upozoriti; na samom rubu transendencije sirovog ontičkog materijala pjesme u ontološku njenu višeslojnost Grujičićeva pjesma ekvilibrira nastojeći da održi ravnotežu, umjesto da se slobodno baci u bezdan transcedentnog koje se s druge strane barijere pomalja.
Čini mi se da ovo nedosezanje ruba proistječe iz osnova same poetike koju je pjesnik sebi izabrao, točnije iz jednog njenog bitnog određenja – iz težnje da se jezik pokaže i dokuči kao cilj, a ne sredstvo poezije. Za pjesnika je to taj maternji jezik kojim on pokušava da govori i kojim preispituje temelje bića. Jer, taj jezik je jedino sredstvo artikulacije koje mu stoji na raspolaganju; on, naprosto, nema drugog izbora do da kroz jezik iskaže nešto od onog što oko njega i u njemu biva. To preispitivanje očituje se, ponajprije, u sumnji prema ''realitetu'', prema jeziku svakodnevlja i pukoj inerciji bitisanja, koji i nije ''maternji jezik'', nego tek sredstvo komunikacije. Tako pjesnik ulazi u circulus vitiosus u kojem jezik postaje cilj, a ne sredstvo i, sljedstveno tome, konačni produkt nije neka završena cjelina, ostvarenje što ga zovemo pjesmom, nego jedan mogući jezički oblik neke moguće pjesme. Pjesnik nastoji ''svakodnevnim vježbama/ piskaranjenjm po papiru/ izvući poneku istinu/ iz ovoga što me okružuje/ i očemu silovito razmišljam prije/ i poslije spavanja'' (pjesma ''Život i san'', str. 5).
Mjera ozbiljnosti koju donosi Grujičićeva prva knjiga daje nam za pravo da je ocijenimo kao vrijedan doprinos onome što se u poeziji danas, kod nas, ostvaruje. Jer, pjesnik koji je svjestan da jezik nije ničije vlasništvo nego opće dobro, prema kojem se treba pažljivo odnositi, pjesnik koji zna da je govoriti ''maternji'' već postalo nekom vrstom avanture u svijetu koji zaboravlja da je taj jezik jedino sredstvo pomoću kojeg je mogućno ići na putu prepoznavanja smisla svega što jest, takav jezik zaslužuje našu pažnju.
Grujičić je napravio prvi korak: prepoznao je, i nastojao da to drugima saopći, da je jezik naš maternji rijedak dar (jer autobus ga, na primjer, nema pa o sebi ne zna ništa), da mu treba prilaziti ozbiljno oprezno i sa svetim poštovanjem, budući da je on bitna mjera našeg postojanja; da tim jezikom govore pjesnici (jer, onaj drugi, svakodnevni, ostaje s one strane barikade), te da je njihova trajna zadaća da, putem svog jezika, upoznaju druge sa istinama bića do kojih su došli. A ovi treba da se potrude da što bolje razumiju taj svoj, maternji jezik. Grujičiću sada preostaje još ''samo'' onaj drugi, teži korak – da tim jezikom i sâm progovori.
(1979)
Vojislav DESPOTOV
Predmetnost tekstova Nenada Grujičića proizveo je svet poezije. Pisanje, poezija, pesma, pesnik, reči – to su uglovi između kojih pesnik obrazuje živu geometriju individualnog iskustva. Ali, geometrija je poznata i ponovo zaprepašćujuća. Ona svedoči: život je poezija i, još više, pisanje poezije. To je apokaliptična šema. Kraj sveta u kome postoje biciklovi, satovi, žene, muškarci, deca, neprijatelji, gradovi, kreveti itd... ''Maternji jezik'' je primer stvaranja takvog zatvorenog sveta. To je moderna poezija, moderna po kataklizmičnom duhu. Ima li to posledice za samog, živog pesnika ovih sebi okrenutih pesama? Ne znam. To su privatne radosti i patnje. Ima li uopšte kretanja ''lične stvarnosti'' unutar specijalizovane, zatvorene stvarnosti? Došlo je ljuto vreme obračuna sa mitom, demistifikovanja poezije njenom sopstvenom predmetnošću. Za raziliku od onih koji su tom obračunu prišli sa samosvešću koja ih drži na ironičnoj, intelektualnoj i ''pravoj'' razdaljini od tradicije i mita, Grujičić postavlja poeziju kao predmetnost poezije tako što zadržava pravo da ostane u krugu ostarelog mita. Da li je tada on žrtva? Kretanje postoji. Ali, nije li gostovanje u životu, na planeti, još samo večeras u ovoj večnosti koja nikom ne pripada, opravdanije od kretanja, gostovanja, igre i poezije u samo jednom duhu, u jednom mitu, u živoj modernoj i svesnoj, ali teškim mermerom zatvorenoj grobnici jezika i iskustva?
(1978)
Refik LIČINA
Po samom naslovu, koji je neočekivan, ali prema unutrašnjoj stihovnoj građi sasvim opravdan, naslućujemo glavnu pesnikovu preokupaciju. ''Maternji jezik'' u ovom slučaju znači – jezik pesnikov, jezik preko koga se pesnik ophodi sa ljudima. On je, kod Grujičića, most ili veza preko kojih se sve upoznaje i prima, to je ona zajednička komponenta pojavnih stvari i unutrašnjeg pesnikovog bića. Veštim rasporedom ''iskrzanih'' reči, učinio je napisano modernim. Povratio je ruho tim rečima, jedno novo, razume se, pesničko ruho. U tome vidim vrednost i bogatstvo Grujičićevog jezika.
Druga omiljena komponenta Grujičićevog pevanja jeste duša pod kojom se podrazumeva pesnikov unutarnji slušni aparat gde se sve prelama. Duša je kod ovog pesnika univerzalna jedinica kojoj sve suprotstavlja i čiji mu je sud najvažniji. Pesnik je začuđen telom, često u telu nemoćan da se odupre spoljašnjem i nepoznatom. Stoga, prilazi duši i pokušava da je odredi, da je uvede u akciju, izvuče iz nje sve što ga je nagnalo na užasan zanat zvan – pesma. U takvim pesmama Grujičić je jak, zreo i osoben.
(1979)
Dušan M. KNEŽEVIĆ
Najzad se nalazimo, slobodno rečeno, pred „vidljivom knjigom“. Uslovan termin koji treba da odstrani jednu od davnina mistifikovanu temu – pisanje, jezik, pjesnik, stih ... Samim naslovom Maternji jezik, prva knjiga pjesama mladog (ali jezički i sadržajno formiranog) pesnika nz Novog Sada, Nenada Grujičića, pokazuje njegovu usmjerenost. U knjizi, koju je izdala Književna omladina Srbije u ediciji „Pegaz“, jezgrovito i dosjetljivo, a nadasve jasno, sveti čin pisanja je istovremeno ogoljen do čistog zanata, ali i uzdignut do neprikosnovene potrebe samog pjesnika.
Vidni su pokušaji pisanja pjesama o pjesmi u antici, kod romantičara, u pokretima i književnim grupama XIX i XX vijeka, tako da naizgled ova preokupacija Nenada Grujičića ne izgleda svježa. Ali naprotiv, Maternji jezik je dao sklop očišćenog stiha i razmišljanja o tom stihu, gdje se sam pjesnik unosi u tkivo pjesme u tolikoj mjeri da više ne razaznaje početak sebe i nastavak poezije. Tamo gdje/ počinje moje tijelo/ odgoneta se pjesma.
Ova knjiga može da se pročita za nepunih pola sata. Ali to neka ne zavara, u tome je njena snaga. Dvadeset devet pitkih pjesama, stavljenih u tri „čaše“ tj. u tri ciklusa, toliko zavaravaju svojom jasnoćom da, kada se kaže pjesmi/ jezik se prevrće na glavu / i čeka/ da se krv slije u nju/ pa da zapjeva, označava slobodu Nenada Grujičića da se odvoji od pjesme, da je ugleda razgolićenu, da joj priđe kada želi, s leđa, sa strane ili sučelice, da je prevrće, razgleda, nadgleda. Govoreći o nekim „međutemama“, o neopjevanim dijelovima čovjekovih djelatnosti, Nenad Grujičić sasvim otvoreno i bez cinizma zaključuje začuđujuću istinu: Ima stvari / i pojava/ o kojima niko nikad ne pjeva /a one su takođe pjesme / jer same sebe pjevaju / ne čekajućimene/ i menislične.
Ovako rečene, te neopjevane teme, ovdje su dobile svoje čvrsto mjesto. Ono što daje jasnu boju ovoj knjizi, njen prepoznatljiv miris, jeste čist i čvrst govor o „svakodnevnim vježbama“, „utvrđenjima / što ih niko vijekovima / nije osvojio“, o tome kako „neki Veliki zakon / izvan zemaljskog reda / uspostavlja poredak / u mojim stihovima“, navodeći da „jezik je pilula / koja se guta svaki dan / na opštu nesigurnost / pojedinih riječi“.
Sami naslovi pjesama – „Olovka“, „Velika pometnja“, „Zbivanja oko pjesme“, „Prevodilački rad“, „Poezija ima svoje ljude“, „Nije čas za pisanje“ – upoređuju olovku sa ženom, riješavaju se prirode kao viška u pisanju, govore o rasulu riječi i slova koje dovodi u sebi pravilan red, o prevođenju poezije na običan govor razumljiv svima, o čišćenju jezika od klica i od rugalica, o tijesnom vremenu u kome „javlja se nužda / da živim / i radim / dva dana u jednom!“.
Maternji jezik Nenada Grujičića jeste svježa, zaokružena knjiga. Ovdje nema padova toliko vidljivih u prvim knjigama. Poezija je zacijelila rane, te je više ne gleda ni sam pjesnik, ona vidi samu sebe, ne u ogledalu, nego u sebi, unutar svoga bića gdje su dozvoljene samo čiste konstrukcije riječi.
Nemoćan da se ugleda drugačije (a moguć jedino tako), u završnim stihovima svoje knjige, pjesnik sebe svrstava u možda nezahvalnu, i u ovom slučaju prejaku, kategoriju prognanih pjesnika: Oče/ zašto si me pravio/kad nisi znao/ i nisi mogao/ pravilno da me rasporediš?
Oslobođena metafore (koja danas spektakularno i, možda, bespravno umire u mnogim časopisima i knjigama), ova zajednica stihova sigurno će naći ne samo izražajno mjesto u pjesmama koje su zaokupljene samim svojim bićem, nego će, za izvjesno vrijeme, nadrasti i samog autora.
(1978)
Željko IVANKOVIĆ
Ako je poezija uistinu ''materinski jezik ljudskog roda'' (Poesie ist Muttersprache des Menschengeschlechtes), kako to kaže Herder, onda je Grujičićeva knjiga stihova Maternji jezik mnogovrsno pokazala jednu od najznačajnijih tendencija u suvremenom ''materinskom jeziku'', koja već uveliko zahvaća znatan dio mlade pjesničke generacije u nas.
Hipermoderno u vrlo kultivisanoj slici, koju kao pjesnički predložak nudi Grujičić, nerijetko se doima kao ornament, ali je i druga strana tog pjesništva izražena – slikama svakodnevice u svojoj poeziji pjesnik se uspinje do trajnijih saznanja. Značajno bi bilo istaći da neke od pjesama čine apologiju pisanju, poetsku interpretaciju poezije i drugo, što nije nikakva novina, ali mi to ističemo jer Grujičić ide u svjestan napor ponovnog oživljavanja poezije sebepjeva.
Pošto je to Grujičićeva prva knjiga, možemo reći da je on Maternjim jezikom pokazao i svoj dar i svoj profil, zajedno sa mogućnostima koje neosporno ima.
Slađana MILENKOVIĆ
Poezija je "bistri um", "jezik oslobođen predrasuda", kaže Grujičić, a pesnička misija – "izbavljanje prije vremena". Prva knjiga nosi intrigantan naslov, "Maternji jezik", i već tu pesnik se određuje u odnosu na jezik i svet. Pokazuje veliku svest o jeziku i pesničkom stvaranju. Po njemu pesnik se rađa predodređen za pisanje, jer, kaže ,pisanje je "običaj'' , navika koja ima korene još ''pre rođenja". Poezija je i "svakodnevna vježba" kojom izvlači "poneku istinu iz ovoga što me okružuje". Nenad Grujičić iznosi svoju poetiku, već formiranu, jasnu, što je retkost za prvu knjigu. Iznosi sukobe mladog pesnika sa okolinom koja ne razume pisanje i nameće mu da piše tek ''posle radnog vremena''. Pomalo ironijski, pesnik sve sagledava sa nadmoćne distance.
(1998)
Vladimir KOPICL
Ukoliko bismo, nakon pažljivog čitanja i uspostavljanja svih potrebnih odnosa prema prvoj knjizi Nenada Grujičića, želeli da posegnemo za onim tipom konstatacija ili zapažanja koji će maštajući Grujičićev pesnički opus uvesti u prostor najmlađe jugoslavenske poezije i donekle mu odrediti mesto unutar tog prostora, neophodno bi bilo navesti činjenicu da se ovaj autor, prema svojim opredeljenjima na planu izraza, priključuje onoj formaciji mlađih srpskih pesnika čiji su pesnički napor i rezultati tog napora, na osnovu brzopletog i ne preterano razložnog reagovanja tekuće književne kritike, već određeni terminom ''urbana poezija''.
Ne ulazeći u razmatranje primerenosti samog termina, niti u vrednosno procenjivanje ovog pesničkog toka, koji u poslednjih nekoliko godina naglo narasta, doživljava punu verifikaciju, pa čak u izvesnim slučajevima postaje i književna tema dana, možemo konstatovati da Grujičić, srećom, ne pripada onoj matici ovoga pesničkog i poetičkog opredeljenja koju karakteriše problematično uverenje da se ''urbanost'' i modernost u poeziji postižu prostom transplantacijom toposa gradskog ambijenta u ravan poetske motivike i imažerije. Tako se, prelistavajući stranice Maternjeg jezika, ipak nećemo suočiti sa zahuktalim trolejbusom ili eskalatorom: Grujičićevo vezivanje za krug ''urbanih pesnika'' jeste uočljivo i nužno, ali ne na osnovu motivike, već na osnovu opredeljenja za kolokvijalnu osnovu poetskog jezika koji je nosilac njegovog izraza i za jedan specifičan oblik problematizacije samog fenomena jezika u domenu poetskog,
Grujičićev poetski iskaz je doista prepoznatljiv, lako pristupačan, tečan – u izvesnoj meri čak preterano razgovoran, gotovo pričljiv. U granicama tog modela iskaza ne srećemo se s otežavanjem izraza, razbijanjem i raslojavanjem gramatičke strukture govora, s unutrašnjim stvarnim radom na jeziku, a čak i prisutna razuđenost stiha u mnogim pesmama (čiju funkcionalnost u sklopu opšte linearnosti izraza i značenja često nije moguće odgonetnuti) pre odaje utisak nedovoljne koncentracije i izvrgavanja načela pesničke ekonomije, nego stvarnog formalnog imperativa. Pored toga, nakon pažljivije analize pesničkih tekstova koji čine Grujičićevu prvu knjigu, u izvesnoj meri se čini opravdanom tvrdnja da vidna problematizacija pesničkog jezika (i jezika uopšte), koja je evidentna na značenjskom, sadržinskom nivou tekstova, nije propraćena odgovarajućom fakturom stiha niti drugim srodnim elementima formalnog instrumentarija, dakle, onim unutrašnjim pratiocima analitičkog pristupa fenomenu pesničkog jezika, što bi se moglo očekivati od autora koji, prema sopstvenoj deklaraciji, smatra da ''treba jezik pročešljati'', Grujičićevo problematizovanje jezika, dakle, niukoliko nije ona vrsta problematizacije koja teži analizi samog medija, formalnoj inovaciji ili dosezanju novih mogućnosti jezika u poeziji: njegovo insistiranje na interesovanju za fenomen jezika je pre interesovanje za postojanje i eksplikaciju mogućnosti po kojoj poetski čin postaje dostupan i ostvarljiv. Tako jezik u ovim tekstovima postaje ''Njegovo Veličanstvo'', oltar kojem se treba pokloniti i kojem treba prikloniti dvojne atribute tela i duše da bi se ostvario poetski čin po kome se postaje pesnik, demijurg koji po odobrenju i moćima jezika stvara umnoženi i najteži jezik – poeziju.
Naravno da bi se ovim Grujičićevim stavovima mogla pripisati primesa romantičarskog ili neoromantičarskog pristupa ključnim članovima kompleksa poetskog, ali se, ipak, čini adekvatnijom mogućnost izbegavanja ovakvih rešenja. Naime, pesnički glas autora Maternjeg jezika je ipak svež i samosvojan, a u osnovi njegovog izraza nazire se veliki entuzijazam za mogućnosti pesničkog govora, velika težnja ka izražavanju i uspostavljanju opšteg dijaloga (unutrašnjeg i spoljašnjeg) sa sobom, svojim pesničkim dvojnikom, jezikom, pesmom, svetom i njegovim primarnim manifestacijama. Poezija je za njega sudbinska, ali ipak svakodnevna delatnost koja ''traži pribranost'' i mada je Grujičić preokupiran samim bićem pesnika i samim pesničkim činom sa svim njegovim ambivalentnostima, o čijim nas zamršenim stazama autor pomno obaveštava u brojnim svojim pesmama, u njegovim tekstovima nalazimo mnoga zanimljiva rešenja, mnoge vešto odmerene značenjske i smisaone obrte, kao i pojedine sadržaje obogaćene primesama za ovaj i ovakav poetski kontekst blagotvorne ironije i autoironije, bez kojih bi nam pojedini stihovi, pa i čitave celine, često mogli zazvučati samo mladalački zaneseno i zvučno.
Na osnovu svih ovih momenata, kao neka vrsta mogućeg generalnog suda o prvoj knjizi pesama Nenada Grujičića, mogao bi se ponoviti već nagovešteni stav da početna suma poetskih ostvarenja ovog mladog autora sadrži odlike i vrednosti preko kojih se on formalno i kvalitativno priključuje jednom od središnjih tokova naše najmlađe poezije, a isto tako bi se moglo izreći i uverenje da se od Grujičića – ukoliko se oslobodi isuviše vidne fascinacije samim (svojim) dosezanjem pozicije pesnika i mogućnošću da sa (prenaglašenom) svešću o datostima te pozicije razmatra i poetski transponuje sve sadržaje kojima pristupa, ukoliko u izvesnoj meri omeđi pristup svome ličnom iskazu, svojoj povremeno gotovo intimističko-privatnoj prisutnosti u ravni poetskog, te u njoj dâ više prostora ''osvajanju golemih prostranstava'' putem osvajanja nešto težeg izraza, i forme, nužnih za ispunjenje veoma ozbiljnog pesničkog zadatka koji sam sebi postavlja – mogu očekivati i dalji vredni književni rezultati.
(1979)
|
