O Linijama na dlanu

Vladimir KOPICL

Grujičić je privukao pažnju književne publike i kritike svojom prvom knjigom pesama Maternji jezik, čije su osnovne odlike bila izrazita neposrednost jezičkog iskaza i svojevrsna tematska obuzetost autora problematizacijom samih unutrašnjih činilaca poezije: poetskog jezika, čina, procesa, pa i samog bića i pozicije pesnika. U novoj knjizi Grujičić u glavnim crtama ostaje veran formalnom obrascu u čijoj su osnovi nenapregnut i transparentan jezički izraz i stih koji je, i pored prisutne razuđenosti, linearan i lako prohodan, no predmet njegovog pesničkog interesovanja je sasvim drugog karaktera: osnovna problematika, tematska i značenjska ravan Linija na dlanu je ravan otkrivanja i razotkrivanja egzistencije i njenih odrednica u fizičkom, društvenom i psihičkom ustrojstvu čoveka i sveta.
Mada je ukupna slika značenja nove Grujičićeve knjige očigledno obojena dosta tamnim tonovima, ona kao celoviti pesnički rezultat ipak nije na tragu nikakvog dubljeg pesimizma ili bilo čega sličnog. Naime, značenje pesničkog teksta nije jednako ukupnom pesničkom rezultatu koji on predstavlja, niti ga ono samo može u potpunosti reprezentovati i biti osnovni činilac za iskazivanje konačnih vrednosti sudova. Pored toga, neophodno je ukazati i na one činioce i one bitne pesničke komponente Linija na dlanu koji imaju znatnog udela u tome da se ova knjiga ipak lakše prima, da se može čitati kao knjiga pesnički celovita, nepamfletska, sveža, itd., a to su izraženo prisustvo pesničke ironije, izvesne novine u Grujičićevom formalnom postupku, koje se ispoljavaju ne toliko na planu gradnje oblika, koliko na leksičkom planu i u veštoj upotrebi jezičko-značenjskih obrta, kao i vrhovno književno dobro ove knjige – izraz tečan, neopterećen i lak, koji čini izvrsnu protivtežu značenjskim težinama i oporostima brojnih njenih tekstova.

(1981)

Ivan NEGRIŠORAC

Grujičić je pesnik vrlo izrazite poetičke konzistentnosti, no i pesnik sklon izvesnim menama u okviru početnog opredeljenja: primetno je, tako, neprestano  stilsko obogaćivanje  i  naprezanje  jezika, tematsko-motivsko pomeranje, kao i izmene akcenata stavljenih na pojedine segmente tonaliteta. Pri tome ostalo je trajno usmerenje ove poezije ka socijalnim aspektima stvarnosti, te se pesnički čin sugeriše kao vrsta kritičke reči namerene da se odredi prema nekim osnovnim pitanjima društva i svakodnevice...
Jezičke igre Nenada Grujičića, sintagme, metafore, simboli, priče i sl. poseduju vrlo čvrste ključeve za semantičko otvaranje teksta. Jezik ovog pesnika, stoga, vrlo je razborit, promišljen i jasno vođen, a tome razloge valja tražiti i u tematskim slojevima pesničke strukture.
Da je to zbilja tako svedoči i činjenica da se tematsko usmerenje Grujičićevih pesama relativno lako može odrediti. Pesnik, po pravilu, jasno zna o čemu peva. On se ne prepušta asocijativnim lomovima osnovne tematske linije, on se od te linije ne udaljuje previše, a ako udaljavanja ima onda se ono doživljava kao blago stilsko proširivanje prostora koje treba začiniti sitnim – doduše, ne i nevažnim – dodacima. Naslov je kod našeg pesnika najčešće vrlo precizna informacija, on je uputa čitaocu – često sasvim neposredna, ponekad ironijom zakriljena – kojim smerom krenuti.
Te upute ne zavode na pogrešan trag i gotovo bez ostatka usmeravaju ka socijalnim činiocima tematskog potencijala. Ako je u prvoj knjizi, Maternji jezik, i bilo izvesnih elemenata iz drugačijih sfera, svojom drugom i trećom zbirkom Grujičić nedvosmisleno precizira kako svoja interesovanja za određeni tip književne građe, tako i dar razboritog odnosa prema izvesnim problemima svakodnevice i društvenog života. Ono što, pak, izrazitosti kritičke percepcije onemogućuje  svođenje  teksta na satiričku jednosmernost, jeste opredeljenje pesnikovo da se više poigrava jezikom nego temom, te pre možemo govoriti o satiričkim potencijama nego o celovitoj žanrovskoj određenosti. Stoga u pesmama s lakoćom prepoznajemo pogotke u raznovrsne društvene karaktere (malograđanski hedonizam, provincijalna svest, psihologija zavičajnosti, ćiftinska sumnjičavost prema duhovnim vrednostima i sl.), no nema se utisak da je to primarni cilj poetske igre. Autor najčešće progovara sa tačke gledišta veoma približene mentalitetu koji ironizuje, a ređe govori s pozicija prosvetljenog sudije.

(1985)

Mihajlo PANTIĆ

Grujičić se, naime, prvo javlja knjigom Maternji jezik, metapoetskim projektom koji zvuči asonantno u odnosu na ironijsko istoglasje 70-tih, i ne samo zbog toga predstavlja jednu od najboljih prvih pesničkih zbirki novije srpske poezije. Maternji jezik je sasvim definisano, celovito poetsko ostvarenje (koje pokazuje da uspela metapoezija, uprkos raznim prigovorima, ipak jeste istinska poezija), a njen autor je odmah, odjednom, „gotov pesnik”...
Već od prvog trenutka svog javljanja Grujičićeva poezija je (zasluženo) dobila svoje pažljive i ustrajne tumače. Zahvaljujući tome (za razliku od mnogih ostvarenja pesnikovih generacijskih sadruga) jasnije se vidi kontekst njenog očitavanja, njene mene (i mane), osobenosti, vrednosni uzleti, značenja, i padovi. Među dosadašnjim čitanjima Grujičićevih stihova valja najpre izdvojiti čitanje Slavka Gordića koji je, uz osobenu filozofsku aktualizaciju značenja Maternjeg jezika, skovao do sada najprecizniju sintagmu / oznaku promenama sklonog Grujičićevog pevanja. Setna skepsa. Vladimir Kopicl je, takođe, inspirativno pročitao Maternji jezik i opisao poeziju iz te knjige kao „ličan metapoetski diskurs”, prisutan u površinskim tokovima, mestimično obogaćen realijama sveta i titrajima ličnosti pesnika. Ukratko, pojedini tekstovi o Grujičićevim knjigama (naročito o Maternjem jeziku), zarad svoje pronicljivosti i analitične validnosti, jednostavno obavezuju nove tumače, pa se i ovaj osvrt delimično stvara kao proširena replika ranijih čitanja. O  Grujičićevim  stihovima  najpotpunije je pisao Ivan Negrišorac... određujući Grujičića kao pesnika razbora.
Najbolji Grujičićevi stihovi, odmerenošću i „tačnošću” („tačnošću”na poetski način), kao i težinom da ( u sopstvenoj promeni) dokuče i dočaraju neobuhvatljivost sveta, jesu od istinskog pesničkog nemira.  

                                             
(1988)

Slavko GORDIĆ

Upoređene s Maternjim jezikom, Linije na dlanu obznanjuju pomeranje Grujičićevog interesa sa saznavanja poezije na poeziju kao saznavanje: dok je prva knjiga, što reflektuje i njen naslov, bila uglavnom poetocentrična i pesmocentrična  s jezikom, pesmom i pesnikom kao ključnom svojom temom, dotle druga gleda u stvarnost, ili tzv. stvarnost, izvan pesme i jezika, stvarnost tvrdoglavih i večnih aktuelnosti opipljivogživota, u njegovoj fizičkoj, psihičkoj i društvenoj dimenziji.
Nema sumnje, Grujičić je u dosluhu s najnovijom i preovlađujućom orijentacijom moderne poezije na „novi realizam" i „poetski publicizam", koji se ne usteže ni od društvenog, pa ni političkog tumačenja čovekove situacije, s jedne strane, niti od „nepoetskog", dokumentarnog, dnevničkog i autobiografskog govora, s druge. Ako bismo, za potrebe kakve brutalne sheme, svekoliko pesništvo podvojili na sakralno i ironično, a njegov jezik na patetičan i kolokvijalan, videlo bi se da Grujičićev pesnički koncept naginje drugom članu navedenih opreka: ironičnom i kolokvijalnom.
I doista, Linije na dlanu obiluju ironičnim (i autoironičnim) rezovima, kao i svakodnevnim govornim idiomom. Izruguje se naš pesnik potrošačkom, tržišnom mentalitetu, agresivnom pragmatizmu i vulgarnom mate­rijalizmu, koji ipak ne može da izbegne pomisao na dušu, njuškanje oko te nepoznanice, sa sveprisutnim rivalstvom i nadgornjavanjem, sa strahom od smrti koju raslojene ličnosti, hedonisti i takmičari, negativni junaci ove poezije, rado drže dokle god mogu za „neosnovanu glasinu koja kruži svetom", kako bi rekao jedan savremeni mislilac. Snimci pritvorstva i licemerja, prizori obmanjivanja i prezanja, kad ispod slatke priče laskavice vreba krvav gest, odaju Grujičića kao darovitog promatrača i satiričara i vezuju njegovu „liniju" s jednom od glavnih putanja savremene srpske poezije (novi Pavlović, Magarašević, Livada), onom koja humorno i crnohumorno rasvetljava otuđenost i besmisao nekih vidova savremenog života. Tako „Krvav gest" Grujičićev, dramskom transpozicijom jezive teme „pajtašenja", podseti na neke satirične kadrove (Moj zlotvor je u bolnici/ ja Ga posećujem...) Pavlovićevih „Zavetina“:

U očima sagovornika
vidiš prljava djela
al' upuštaš se
u mučke noćne razgovore.

Teče slatka priča laskavica.

Kad ponestane
tema za obmanjivanje
lisac liscu
vuk vuku šara po očima:
pazi da ne promakne
slučajno krvavi gest.

U protivnom
ode glava kad-tad!

Poslednji stih Grujičićeve pesme (ode glava kad-tad!), kao i završeci tolikih drugih (od danas do sutra, ...ne kažete ni A!, ...i onda marš! itd.), zakonomerno pribegava kolokvijalnom idiomu, čak i marginalnom, uličnom jeziku, izvan normativnog modela. Kako je u pitanju finalni, povlašćeni trenutak teksta, njegov jezički beleg nije slučajan ni nebitan: kao da kužnoj realnosti jedino priliči okužen jezik. Uz to, epigramska ili pseudoepigramska poenta, koja razara ili drastično sužuje smisao pesme, kao i neizostavni uzvičnik kojim se ona okončava, čini da Grujičićev tekst primamo kao geslo i parolu, kao podsmešljiv, izrugivački ili protestan plakat kojim se, simbolički i karikaturalno, ocrtava besmisao ili varljiv polusmisao našeg svakodnevlja.
Naravno, ove su tvrdnje vrednosno neutralne, jer se opisanom „tehnologijom“ može sazdati i rđava i dobra pesma. U manje ubedljivim Grujičićevim tekstovima formula pesme kao da zaklanja samu pesmu. U onim boljim („Duša i voda", „Kao što", „Tajna"), formula urasta u pesmu i u njoj se gubi kao klica u novom plodu.
Najbolje Grujičićeve pesme, međutim, posvedočuju nadmoć lirske srži nad racionalnom satiričkom žicom. Mada i u njima ironičan udar nalaže povratno čitanje i imaginiranje (odozdo na gore), ipak emotivni i slikovni, prevashodno lirski lik i smisao pesme, odoleva tom obrtu. U tri najlepše pesme ove zbirke, u „Putanji", „Udesu" i „Ljubimcu", „zvezdani" san i govor nadvladavaju pomračenje koje im na kraju pesme priprema opora i ironična poenta. Pesma „Udes" je u tom pogledu paradigma udesa pesme:

Iako često
Zagledanu nebo
otac nikad nije naglas
rekao šta osjeća
i vidi
niti je slovce svoje nepismeno
na papir ikad stavio.

Ti koji drukčije postupaš
jednom ga upita:
Otkud li tolike zvijezde?

On te ne pogleda
već odlazeći reče
da se o takvim stvarima
može pošteno pričati
samo uz dobru rakiju!

Ako je najboljim pesmama „tesno" u kostimu i obrascu apriorno određene formule, nije li to još jedan povod za zebnju od unapred utančane poetike, toliko svojstvene najmlađim pesnicima?
S druge strane, valja znati da najlepše Grujičićeve zapise njihov emotivan, prisan i „privatan" ton ne isključuje unapred iz kanona modernog pesništva. Naprotiv. Upravo poslednjih godina poezija „privatnog života" i „privatne mitologije" ima u dobrim pesnicima svoje ubeđene i ubedljive zagovornike. Grujičić, dakle, nije usamljen u iščitavanju linija na svome dlanu i evociranju detinjstva, doma, oca i majke. Povodom Stevana Tontića (s kojim Grujičić i inače deli neka korenska svojstva), Aleksandar Petrov primećuje da danas, pomalo neočekivano, likovi roditelja privlače i opsedaju savremene pesnike, naročito američke i nemačke. „I ti likovi nisu simboli i arhetipovi već ličnosti iz stvarnog života (...) U svemu tome ima ukusa neoromantizma i osetljivosti sentimentalizma. Privatne svetiljke se ponovo pale i noćne leptire zavodi njihov sjaj. Realizam u romantičnom zagrljaju."
Od tog ukusa, tih svetiljki i takvog zagrljaja ne treba da zazire Nenad Grujičić. Ne samo stoga što ga njegove pesničke dispozicije neminovno upućuju na tu stranu, već zato što ga osvedočeni dar setne skepse čuva od romantičnih ganuća.

(1980)

Dušan M. KNEŽEVIĆ

Grujičić je jedan od najživljih i najzdravijih naših pjesnika danas... Tvrdim –  Grujičić je pjesnik-starac. Poslije knjige Maternji jezik, u kojoj Grujičić apologetski iznosi vjeru u čin i moć pisanja (jasno, otvoreno i konkretno), gdje čitav rukopis predstavlja jednu dugu pjesmu ispresijecanu naslovima u kojoj ''pjesnik se ne oslobađa jezika/ ni poslije smrti'',  Linije na dlanu kazuju o sudbinskom, određenom, hiromantskom uređenju svijeta i čovjeka u tom svijetu. Pjesnik odmah, od prvih pjesama Zakon i Prirodne pojave, upućuje vlastitu pažnju na Čovjeka, a potom se taj naizglked običan čovjek usredseđuje na sebe samog. Grujičić je namjerno i vješto, govoreći o Čovjeku, izbjegao pisanje u prvom licu jednine iako nam nije teško pogoditi da govori o samom sebi. Jer, pjesnik shvata da mora iz sebe izići da bi se pravilno osvjedočio o sopstvenom ''ja''. Govoreći o sebi u drugom licu jednine, uspio je da privatizuje pjesmu, da događaj uopšti i prenese na čitaoca.   
Grujičić dušu stavlja iznad glave, ne u tijelo. Duša ''bubri kao kvasac'' gotova da poklopi čitavu spodobu, slobodno tijelo. Grujičićevom junaku ''krv se ljulja u temelju'', on je nesiguran, sputan samim sobom i predrasudama o sebi, ne zna ima li ono TAMO, a ne vlada ni ovim OVDJE.
Postoji li još uvijek ljubavna poezija? Sve sveto skinuto je s neba i ljubav se nekako izvitoperila, ni sama više ne prepoznaje svoje karakterne odlike. Ljubav je promijenila stil. Savremeni pjesnik to zna i u pjesmi ''Perverzija'' govori o zatrovanoj ljubavi: ''Zalud si golicao hladnu ženu/ koja je pričala/ o društveno-ekonomskim prilikama./ Reče joj/ da konačno shvati/ situaciju u kojoj se nalazi./ Ona nastavi/ izlaganje o nesrazmjeri/ između ponude/ i potražnje''.

(1981)

Miodrag PERIŠIĆ

Grujičić je spokojan na tlu poezije – s jednakom lakoćom obrađuje i ''velike'' i ''male'' teme. U prethodnoj knjizi Maternji jezik, Nenad Grujičić je s lakoćom, ali i odgovorno, odmeravao smisao samog čina pisanja pesme i upotrebe jezičke građe. Grujičić kao da prelazi na novi stepen ''baratanja okolinom'' (u jednoj zreloj pesmi u prethodnoj knjizi, Grujičić piše, otprilike, da posle korektnog upoznavanja s jezikom pesnik može da ''barata okolinom'', a ako postane i ''veliki pesnik', onda može da se bavi i ''suštinom okoline''.) Često je ''baratanje okolinom'' i ''prirodnim stvarima'' obeleženo pesničkim humorom, no ponekad Grujičić ne uspeva da pređe okvir anegdote (''Tajna'', ''veliko pitanje'', ''Npr'', ''Perverzija''). Ono što je vidljivo u nesumnjivo najuspelijoj knjizi među ostvarenjima autora o kojima je bilo reči jeste da Grujičić sopstvene pesničke ideje ostvaruje čistim i preciznim jezikom koji je jednostavan i, pritom, rečit. Na mnogim mestima u knjizi uočljivo je da Grujičić usvaja izvesne kolokvijalne olakšice (''Šapućemo neke/ sitnice o bogu''. // Čas nam svane,/ čas smrkne''), ali se njima koristi s merom. Laka rešenja u izražavanju određenih ideja mnogo su manje zastupljena od originalnog i promišljenog pesničkog ''baratanja okolinom''.

(1980)