O Vijaduktu
Predrag Bjelošević
U izdanju ''Prometeja'' pojavila nova knjiga Nenada Grujičića, ''Vijadukt''. Ova po mnogo čemu neobična knjiga sačinjena je iz tri poeme: ''Vijadukt'', ''Pokrivanje kuće'' i ''Žabar''. Nenad Grujičić obnavlja u savremenom srpskom pjesništvu zapostavljen oblik – poemu, u kojoj se elementi lirske poezije prepliću sa narativnim. Sa snažnim životnim izvorima, ova nesvakidašnja knjiga donosi krajiški ambijent gdje se kao toponimski epicentar javlja Gomjenica ( i ne samo ona) natopljena krugovima burnih slika i prizora, koji svojim umjetničkim dometom vode ka univerzalnoj dimenziji rukopisa. Tri poeme čine neuobičajeno koherentnu cjelinu i daju knjizi tematsko-motivsku punoću i ujednačenost. Ispisane u ijekavskom slobodnom stihu, poeme otvaraju osobenu ljepotu čitalačkog doživljaja na planu fabule i atmosfere, kao i na fonu bogate leksike i njene urođene melodioznosti.
Prva poema u knjizi, ''Vijadukt', za motiv je uzela atmosferu građenja asfaltnog puta od Prijedora do rudnika Tomašica u periodu od 1962. do 1967. godine. Naslikani su živi likovi običnog svijeta, radnika, majstora, ribara, gastarbajtera, pijanica, kartaroša, švalera, žena, lokanih mudraca, ali i odasvud, iz balkanskih prostora, pristiglih šofera i namernika u Gomjenicu, u novi prostor zagrebačkog preduzeća ''Vijadukt'' koje je za tu priliku sagradilo desetak velikih baraka za stanovanje. Poema je na mahove oplemenjena prizorima iz prirode, slikama iz ciklusa i smjena godišnjih doba, u tačkama dodira socijalnog ambijenta i nepatvorenog okoliša. Kompozicija ove pjesničke tvorevine zasnovana je na simultanom razvijanju fabule čiji se djelovi povezuju i asocijativnim putem. Poema ima šesnaest cjelina koje se, odreda, završavaju naslovima čuvenih sevdalinki: Koliko je Prijedor Polje, Niz polje idu babo sejmeni, Snijeg pade na behar, na voće, Ah, meraka u večeri rane, Tamna noći, tamna li si, Oj, djevojko đinđo moja ... Time je poema dobila važnu duševnu komponenetu podneblja, čime je cijela tvorevina povezana u svojevrsne refrene umjetničkog smisla.
Poema ''Pokrivanje kuće'' slika drevni ritual pokrivanja ''šljemena'' novog doma. Bogatog jezika, ova poema je složena lirska tvorevina koju povremeno presijecaju deseterački dvostihovi ojkačkog narodnog blaga. Kompozicija ove poeme zasnovana je na fabuli koja crpi svoj tok iz prirodne dramske situacije razvijene na neposrednim lirskim iskazima. U atmosferi životnog pozorišta, pjesnik slika upečatljive prizore pune zvukova i svjetla u prinošenju, iz ruke u ruku, crjepova za novi krov, te široku lepezu komšijskih i rodbinskih darova, raznovrsne hrane i mirisa, krajiškog ića i pića. Sve je naslikano u vatrometu bujne leksike koja se presijava u novim značenjima i zvucima. Glavnu nit poeme čini staro kozarsko kolo i agonska snaga pjevača u njemu, pjevača koji se megdanski nadgornjavaju u stvaranju i dopjevavanju duhovitih i barapskih, ali i lirskih i sjetnih dvostihova. Poput antičkih horova, ovdje se viteški natpjevavaju anonimni ljudi sa svojim poetskim i muzičkim talentima. Lokalna tema pokrivanja kuće podignuta je na univerzalni nivo, a na mahove data joj je i mitološka dimenzija. Dragocjen je uvid Branka Brđanina Bajovića: ''Poema Pokrivanje kuće ponovo pokazuje da najbolje stihove Nenada Grujičića obilježava autentična zavičajna tema i leksika; predačke semantika i srpski donji kamen. Ovim je, zaista, pokrivena kuća poezije.''
Treća poema ''Žabar'', sačinjena iz jedanaest dijelova, donosi intimni svijet mladog lirskog junaka i njegovog oca koji noću u šumskim barama karbitnom lampom lovi žabe. Način na koji pjesnik predočava oca, ''koji je već sam po sebi ličnost iz poezije, najbolje se vidi u ovoj poemi, gdje je otac dat u naizgled ponižavajućem poslu hvatanja žaba, on koji je pjevač nad pjevačima, majstor nad majstorima'' (R. Risojević). Ali nesmirivi junak dionizijskih životnih privilegija i avantura, otac dobija auru izabranog bića od neba, postaje gotovo mitska figura spuštena u goli život u punoj svojoj plemenitosti, u onoj uzvišenosti koja tvori čisto umjetničko delo. ''Odjednom čitalac osjeća vrijeme, prostor i poetski subjekt kao oličenje poetičkog obrasca do kojeg se može doći'', kako je zapisao R. Risojević, ''samo dugim pjesničkim drilom'' i, pritom, čićšenjem duha od apstraktnih fraza i konvencija, zaboravljanjem svega artificijelnog i školski naučenog. Zato vrijedi još jednom citirati Ranka Risojevića: ''Nenadu Grujičiću je to izvanredno uspjelo, kroz njega svijet se pjeva sâm, svijet djetinjstva, oca, majke, zemlje i maternjeg jezika.''
(2011)
Irena Bera
Pišući tri poeme koje će kasnije okupiti u jednoj knjizi pod zajedničkim naslovom Vijadukt (nl. viae-ductus – most iznad doline, puta, barovitog mjesta i sl.), Nenad Grujičić je nesvjesno gradio most između prošlosti i sadašnjosti, uspomena i živih slika svakodnevice, Majke (zavičaja) i Pomajke (prekodrinske dojilje). Svakim narednim stihom slagao je kamen po kamen i tako podigao ćupriju bogatom spletu boja, zvukova, ljudi krajiškog kraja, ćupriju koja i sad odoljeva zubu vremena, jer su na njenoj strani duša i korak potkozarskog čovjeka. Dakle, Vijadukt je mnogo više od preduzeća čiji je jedan od ciljeva bio gradnja asfaltnog puta od Prijedora do rudnika Tomašica. To je most, vječno budni stražar, koji izvijen nad Gomjenicom održava budnima snove krajiškog Dječaka.
Kakav god bio kraj iz kojeg potičemo, bogat, plodan, raskošan u svojoj prirodi, ili suv, kamenit, neprijateljski nastrojen, kad odemo iz njega čeznemo za njim kao ratnik bez ruke kad shvati da je nepovratno iščezao dio njega i da gubitak ništa ne može da nadoknadi. Mnogi pisci našeg podneblja bili su vezani za kraj iz kojeg potiču. Svi dobro znamo koliko je Bora Stanković bio vezan za Vranje, Petar Kočić za Zmijanje, Branko Ćopić za Hašane i Grmeč. Tako je i pjesnik Dragan Kolundžija ostao zauvijek vezan za Kozaru i rodno selo Vodičevo, iako je većinu života proveo u Beogradu. Tako je i Nenad Grujičić, uprkos čestim selidbama i životu u Novom Sadu, ostao dušom vezan i srcem vjeran Gomjenici i Prijedoru. Svuda prođi, svojoj kući dođi, ne kaže zalud narod naš.
Svaka od tri poeme i pjesma je i priča za sebe. Prva opisuje naoko sasvim običan događaj, gradnju asfaltnog puta od Prijedora do rudnika Tomašica od strane zagrebačkog preduzeća Vijadukt u rasponu od pet godina (1962 – 1967). Međutim, taj događaj je sve samo ne običan, jer on unosi različite promjene ne samo u prirodu i okolinu, već ponire i u samu dušu potkozarskog čovjeka. Druga poema oslikava običaje ljudi Potkozarja. Pokrivanje kuće sve ih okuplja na jednom mjestu u kojem blista pjesma i ori se radost. Treća poema je lična impresija, skica iz porodičnog života u kojoj je najsvjetlija tačka otac. Otac je, inače, spona koja sve tri poeme veže u jednu cjelinu. On je Dječakov uzor, najdublja inspiracija i najvedrija uspomena. Iako su sve tri različite ove poeme na sličan način odzvanjaju burnim osjećanjima i pršte mnoštvom najrazličitijih portreta i njihovih sudbina.
Zahvaljujući Dječaku sa likom Če Gevare na majici, njegovom budnom oku i istančanom sluhu susrećemo se sa izrazito originalnim likovima. Muški likovi su dominantniji. To su radnici na vreloj cesti, alkoholni čučolozi, kartaroši – prevaranti, naivna sirotinja, nesrećni motoristi, baksuzni kartaši, zaljubljenici u fudbal, rakijoljupci, nalik na Kočićevog Simeuna đaka. Ženski likovi su u sjenci, ali ipak neki od njih svojom strašću i neobuzdanošću uspjevaju da zamagle prirodnu nadmoć muškarca, kao npr. Ljeposava koja poput Amazonke juriša na muža s nožem u ruci, a još više lijepa Lenka Ohriđanka koja iz ljubomore živu sodu sasipa mužu u oči i odlazi na robiju.
Dječakov svijet čitalac doživljava svim čulima. Kojim god pravcem da krene dočekaju ga slike, mirisi i zvuci Gomjenice, Prijedora, Kozare, pa i dalje, čitave Krajine. U mrežu oko zahvati rudnik, crvenu prašinu, mašine – zvijeri koje glođu gola brda, ranjenog konja, bosonogu djecu, potkozarske šljivike, oca koji pravi bure za buretom... U ušima odjeknu Dorsi na kasetofonu, pomiješaju se sa razgovorima pripitih komšija, rođaka, prijatelja, zvukom Ćire, navijanjem za fudbalsku reprezentaciju Jugoslavije, pucnjavom, pjesmom, kolom, ojkačom, žabljim kreketom... A do nosa stignu mirisi prasetine, ljevače, mekuše, paprike, kuruze, kajmaka, sira, kupusa, pogače, jagnjetine, salate, luka... Nepce zaškakilja rakija-brlja, rakija-seja, rakija-majka. Sa svih strana zažubori jezik Gomjenice, Piskavice, Strigove, Crne Doline, Čirkin-polja, Knežice... U zanosu propjeva grlo Drljača, Oljača, Puvača, Jelača, Garača, Srnača, Suvača, Rebrača, Kuvača, Ujača...
Interesantan je i način na koji je autor među svoje stihove utkao stihove narodu već poznate, u narodu pjevane. Ti su stihovi štampani naročitim slovima, npr. stih sevdalinke:
Snijeg pade na behar, na voće...
Ili stih ojkače:
...Kućo moja bagremova pruća,
popiće te baja do svanuća...
Ovi stihovi, kao i oni njima slični, bez problema su se uklopili u poeme, jer su i oni jedno od ogledala duha i ćudi krajiškog čovjeka, sklonog najtaninijim osjećanjima, ali i naglim obrtima duhovnog stanja.
Otac nikad ne proba žablji batak i ode putem kojim ćemo svi, putem vječnosti. Otac ode, ali osta uspomena, i ojkača, i kozarsko kolo, i ljepota potkozaraskih šljivika, i osta Vijadukt – Na Gomjenici ćuprija, da
ukaže se
u jednoj jedinoj riječi,
zaustavi u grlu,
pozlati i vjenča
s pjesmom nad pjesmama.
Dragoljub Stojadinović
Vija-dukt. Čudna, neobična reč. I nije naša. Tvrda je, odsečna, latinska (via ductus = put + vođenje), neprikosonovena i – sama. U srpskom jeziku to ''vija'' kao da sija, kao da se izvija, kao da je duga čivija, ali ne vijuga, nego onako pravo negde napred hoće, s vijaduktom, resko i žestoko, s naglašenom dinamikom da se zabija i – nad nečim nadvija. A onda – ''dukt'' tvrdo, završno, bespogovorno. Sve je zaustavljeno, nema dalje, zakopčano nekim petent-dugmetom. Pukne ''kt'' i ostavi prazninu za sobom. Naredna reč mora malo da se udalji od ove koja puca ili štuca tim svojim okončanjem između dva caktava praska. Oba glasa, i ''k'' i ''t'', što se dodiruju i štekću jedno kraj drugog bez pauze, kao da puckaju tim dodirom, u nespojivom spoju, i štrecaju dvema odvojenim kratkim prskalicama.
Vijadukt naoko nije poetska reč kao što to nije ni, na primer, produkt. Vijadukt jeste produkt našeg zdravorazumskog "dva i dva su četiri", plod stvarnosti, nešto logično, izračunato, visoko, čak elegantno raskriljeno preko kotline, kao kad letne galeb iz mašte i zaledi svoj trag; tu se vijadukt raskrili.
Ali ovde je reč o preduzeću, o firmi, o onoj grupi ljudi koja vijadukt pravi, koja gospodari njegovim poetskim izgledom na nepoetskoj reči koja iz nekog razloga hoće namerno da ga promoviše i imenuje. Preduzeće – i to iz Zagreba. Stiglo u krajišku, srpsku pustolinu, još dalekih, prošlovekovnih, šesdesetih godina, duktovano, da put postavi i da ga u nedođin upravi.
Pola imena vijadukt – poezija, druga polovina – njena negacija. Silnija negacija nego poetika. I, eto, tu je legla, tu se na neki svoj zagonetan način protegla, od tog izazova hoće da živi, na toj disharmoniji hoće da raskrili svoj poetski let i da tako načini rizični, izazovni prelet ova Grujičićeva najnovija knjiga.
Vijadukt je odneo i razneo narod, Grujičić ga vratio. Je li tu tajna misao autora ili samo poetska promisao. Da se zna, da se naslikano pamti. Sve je ovde veliki poetski dar (i –panađur). Kao da je u stubove vijadukta uklesan i liže ih, podmazuje, pali i kad naroda više nema i kad ga ''ne mere biti''.
Ovo je pezija bivanja, živovanja, viđevanja, leksičkih šarengaća, krajiških opasača i ojkača, slava i gozbi, kockanja i umiranja, ljubavi i igara, besa i vresa, i – trajanja. Sve se tu sakupilo, sve u vir pesme umetnulo, sve u blic-krig reči savilo, sve oplemenilo, od prolaznosti očistilo, u pamćenje uskopistilo i traje i laje, i u inat – ne nestaje.
Neće da kaže šta ga čupa iz nedara pamćenja, iz detinjih snova i viđenja. Bivanja ga utemeljuju, brane i hrane od vijaduktovanih presa i prtina pomoću kojih je prebačen, kako to kod nas nažalost često biva, sa praga bivanja, preko praga pamćenja – da kao svaki epos podseća da traje i – ne nestaje.
Vijadukt nije samo simbol. Simbol naznačuje, otkriva, upućuje na nešto, vezuje, povezuje stvari, predmete, pojave, ličnosti, događaje. On unosi asocijativnu slobodu među njima, spirit, mogućnost da se u nekoj tački spoje ili dodiruju ili zbližavaju. Simbol je širina, on je sve i ne mora da bude ništa. Kažeš simbol i kao da si rekao čovek. Kakav, koji, na koga liči, šta ga čini da se iz čopora razlikuje?
Vijadukt jeste simbol, ali je ovde, u ovoj knjizi, pre svega i iznad svega znak, pečat, tačka sugreba čak. Da, da, sugreba. Šta je sugreb? Mesto na koje kad stanete nailazi bolest, nevolja, nesreća, začaran neki prostor koji naš narod izbegava, obeležava, pazi na njega, obilazi ga i straši se, pravi od njega plašilo, legendu. To je sugreb.
I, sad, zašto sugreb, zašto znak, pečat, nešto što je važno, odsudno, presudno, usudno. U ovoj knjizi sem toga što je naslovljena tom rečju, ničega nema što je njegova slika i prilika. Vijadukt je tu stváran samo na koricama knjige, lep, primamljiv s mnogim lukovima i kao neka geometrijski upriličena, kamenita stonoga pruža se pravim, ravnim leđima okrenut nebu preko neke dubodoline da spoji dve strane nekog krajolika. Rekao sam, o vijaduktu u knjizi nema ni reči.
Ali, to nije baš sasvim tako. Tu se, u fusnoti, na prvoj strani, ispod naslova VIJADUKT, veli da je to firma iz Zagreba, ne most, nego firma koja je šesdesetih godina prošloga veka pravila asfaltni put u tom krajiškom kraju, pesnikovom drugom ili prvom zavičaju. Ako gledate gde je pesnik rođen, to nije prvi njegov zavičaj. Ali ako čitate ovu knjigu vidimo da jeste. Dakle firma, došla, bila i otišla. Ime ostalo, narod nestao.
Pesnik je u tri poeme ove knjige (''Vijadukt'', ''Pokrivanje kuće'', ''Žabar'') naslikao taj nestali, svoj svet. Vratio se čak tamo daleko, u vremenu, da evocira detinjstvo, i baš u ta vremena kad je firma Vijadukt iz Zagreba pravila taj put, u tom njegovom kraju. I taj život, nepatvoreni, krajiški tvrd, ''sirov'', kao u nekoj poetskoj vršalici pesnik zagrabio i suljnuo njim u ovu poetičku svaštarnicu, kao na kakvom vašaru.
Hrupnuo čupav i začudan taj život, kao strašilo u naš današnji poetski trenutak, kad pesma sve to neće, nego susreće neke bezlične teme i ljude, zavezuje plastiku zamki oko čoveka gde zuji metafizička apstrakcija usamljenosti. Ta tzv. poezija glavinja nekakvu izgubljenost, vuče za sobom neke reči, što praznije i proznije to postmodernije, i ostavlja prazan i pust trag za sobom. Kao da se u ovom vremenu zagubila i obezličila kod nekih. Niti se čudi ičemu, niti se zabezeknula ičim. A začuditi se i zabezeknuti jeste drama, pokret, doživljaj, život. To se prosto danas zagasilo u književnosti, kao osećaj, kao ritam, kao melodika, kao poetska slika i prilika. Možda je naše vreme zaslužilo takav beživotni govor. Otuda mu se, možda, naš pesnik na svoj način, osoben, suprotstvalja i ruga.
I, eto, dve zagonetke, prve dve kad je ova knjiga u pitanju. A ima ih, iaoko je knjiga relativno obimom nevelika, koliko god umete da vidite i otkrijete. Zagrebačka firma, a onda još vijadukt u kraju u kome više toga naroda i nema. Zar vam se ne čini da je ovim razapeta golema asocijativna pređa što nas lovi u zamku istorije i stradanja? Pazite, vijadukt u krajiškim predelima je najavio uzurpatora, kao što je most na Drini utemeljio okupatora. Možda ga čak, da budemo razboriti, nije najavio, nego samo naknadnim događajima označio, obeležio kao mesto sugreba, kao sudbinu, kao okoliš, kao onu "kuću na drumu" Tanasija Mladenovića, ili ''kuću na sred druma '' Vaska Pope, kao napetost po prirodi stvari, pa time i opasnost , i neizvesnost, i dramu.
Taj svet koji se vraća, koji se traži, koji se nameće u pamćenju, zavičajnom, neće direktno, ali hoće poetskim posredstvom da kaže, i ne samo da kaže, nego da izvrši određeni zavet, žal, kako hoćete, za jednim svetom koji je nestao, proteran, uništen, pošto mi je taj vijadukt, obmanjujući ga tetošenjem, u samoj stvari utro put bez povratka.
Ali varate se ako pomislite da ova poezija hoće tu. Ona neće da se meša u istorijske i dnevno-političke poslove. Nikako i ničim. Ona je iznad toga. Nadvremena, a u vremenu. Ona slika vidljivo i nevidljivo, i to čini veoma vešto i znalački. Svejedno što taj svet nahrupljuje u gomilama i povorkama pred našim očima. Pesnik ga slika pomoću detalja, malih znakova i prizora, skraćenih odlika, osmuđenih prilika, mnogih anonimnih likova i njihovih u letu uhvaćenih tragova, kroz posao, opstanak, dokolicu, igranje, pevanje i kartanje, kroz iznuđena i ''kurentna'' radnička zanimanja, ženidbe, udadbe pa i smrti. Tako stigne i vest da se taj i taj (''mlinar Uroš'') utopio u reci, kako to već biva, kako je suđeno u svakodnevnom bitisanju. I mnogo toga još.
Samo, tog sveta više nema. I tu se mi za sve ovo vezujemo i u svemu tome moramo, kako znamo i umemo, da se snalazimo. Tog sveta nema. A bivao je, i videćete kad knjigu pročitate kakav je slikovit i naočit i radan i poletan i pitoreskan taj svet. Sa prirodnim vekovnim pravom da takav bude i bez vijadukta i s njim. Ali je nestao. I nestaće svaki ako se oko novih vijadukata, današnjih, napadnih, drugih i drugačije nazvanih vijaduktova, ovaj narod ne opasulji i na pravi, drugačiji način od zla ne odbrani. A to, ponavljam, kazuje kontekst, a ne ova poezija, daleko od nje nezavisan kontekst u kome je ona, ta poezija, prinuđena, kažnjena čak, da živi, i biva, i traje, i peva.
A nešto, opet, utemeljuje, i ne samo što utemeljuje, nego inspiriše i sa sobom barabari ovaj Grujičićev krajiški trenutak i govor. To su u poemama na momente ugrađene krajiške pesme ojkače, doskočice, rozgače, poskočice, potresalice, ojkani i ojkalice, grohotalice, vikalice i rugalice nikle tokom vekova – da mame, pokazuju, slikaju dramu života. I ne samo one. Već i, dodajmo i to, svaka pesma u naslovnoj poemi ''Vijadukt'' nekim sevdalinskim stihom završava, označavajući i tako bosanski krajiški abijent. Poetsko se meša, ravna, jedno iz drugoga izvire, jedno drugo hrabri i, što je najvažnije, slaže i meša u beskraju vremena i sudbina.
Pesnik je knjigu ispisao jezikom slikovitim, svežim, rečitim, arhaično zvučnim i sočnim, šarenoliko bučnim, kakav nismo često sretali na našoj današnjoj pesničkoj sceni. Možda ovakav, koliko znam, nikad. Taj jezik traži posebnu priču.
Pesnik se u ovim poemama sa narodom povezuje, iz njega niče, njemu se obraća i vraća, i s njim biva i postaje - narodan. Svejedno što tog naroda ni tamo ni u našem savremenom modernom pevanju više nema (palanka, veli umni Radomir Konstantinović, previđajući da je ona pre Fema Femić, nego Ljubomir Micić), ali će ga na ovaj način, kad tad, i tamo i ovde, i svuda, ipak biti. Ova poezija pokazuje da je zapamćen taj narod i da je zbog toga, kao što je to bilo oduvek, kad ga mit uzme u naručje, neuništiv. Naš narod veli – daće Bog, svejedno što do sada, kad smo mi u pitanju, i nije bilo naročite darežljivosti. Elem, daće Bog!
(2011)
Aleksandra Marilović
„Koliko je Prijedor polje dugo, široko“ pokazuje i nova knjiga Vijadukt Nenada Grujičića. Bogato je živim slikama Gomjenice i Prijedora, Potkozarja i Krajine, ovo djelo sačinjeno iz tri poeme (Vijadukt, Pokrivanje kuće, Žabar), koje se međusobno nadopunjavaju i čine zajedničku cjelinu. Ono treperi živim zvukom kako sevdalinki i ojkača, tako i udarima čekića, zvižducima i ljubavnim uzdasima, ali i rok-zvukom Dorsa sa Dječakovog kasetofona. Ovdje se svaki događaj pozdravlja pjesmom i otpozdravlja mirisima dunja.
Poema je uvijek podesan žanr za iskazivanje ličnih impresija i lirske narativnosti. Svega onoga što ne može stati u skučenu formu bistre lirske poezije, koja je uvijek više impuls, trzaj na život i osjećaj, nego šire izlaganje. Poema, kao vrsta književnog djela epsko-lirskog karaktera je do danas ostala nedovoljno određena, jer sadrži karakteristike sva tri književna roda: lirike, epike, drame. Primjećena je izvjesna dramatičnost poeme koja bi se svakako mogla i prepričati, ali i na sceni izvesti. Možda čak pretvoriti u prozno djelo, jer vrvi događajima i prizorima.
Autor je „iz humusa“ djetinjstva uspio vaskrsnuti kako život Prijedora i okoline, tako i ljudi, karaktera koji su lutali „ljutom mjesečinom nad Krajinom“. Poemom lutaju radnici-sezonci i pijanice, kartaroši bogati prstenjem sa dugačkim noktom na zadnjem prstu, lokalne ljepotice i posestrime zavičaja. Knjiga je umješena lirikom i narativnošću, a začinjena ijekavicom koju autor nastanjen u novoj sredini odavno više ne upotrebljava, ali joj se ponekad često vraća.
Čim otvorimo korice, pred nama se ukazuju bogati i živi pejzaži. Istrčava puštena kezmad, grakću vrane iznad glave, a „Kozara bridi u sisama oblaka negdanjeg mora“. Neupućenog čitaoca zbuniće brojni lokalizmi i dijalektizmi ušiveni u poeme (žaga, blanja, ljevača). Stih je slobodan, prepušten sjećanjima rodnog kraja – da ga nose svojim tokom. No, stara je istina da ljepota književne riječi nikad nije sama po sebi svrha. Cilj knjige je da se u bijele njive papira zasije i ovjekovječi sjeme potkozarskih šljivika, te da čitav kraj sa ocem odavno utonulim u duboki san proklija i oživi iz sjemena žive riječi.
Bosonoga djeca sa ranama na asfaltu podsjećaju na onu istu djecu iz priče „Kraljevska i carska goveda“ H. Kikića, gdje su sirotinjska djeca za vrijeme Drugog svjetskog rata bila primorana da stotine kilometara gone goveda koja su vojne vlasti oduzele od naroda.
Ono što čini izuzetnu vrijednost djela jesu zabilježeni narodni običaji koji daju kako „katalog“ jela ovoga kraja, tako mikro-istoriju, život običnog čovjeka i prije svega krajiški običaj pokrivanja kuće u istooimenoj poemi. Sve pršti životom: gastabajterske pare, pištolj iz pojasa, vjenčani prsten sve do zlatnog očnjaka, sve se ulaže u karte i rizik. Riječni duhovi žive pod vodeničkim kamenom, a nevjera se surovo kažnjava. “Na očevid neba i zemlje“ ovdje se javlja budućnost koja niče s prvim cestama i crvenim krovovima kuća. Viče se i pjeva iz grla sa vječito dignutom u svod rakijom-majkom. „Smijeh pokriva mili bol“ i niko i ništa ne može da razgoni ojkaču. Ako nema hljeba, mijesi se kolo i zdrav smijeh u žagoru.
Žabar, ujedno i poslednja cjelina knjige, sačinjena je od ličnih piščevih impresija, sjećanja na mnogopominjanog oca i već ranije u zbirci I otac i mati. Ovo je svakako i najuspjelija lirska cjelina ukrašena slikama , nabijena emocijama. Čak bi se neke cjeline mogle izdvojiti kao potpuno zasebna lirska tvorevina, na primjer:
Ima riječi
Koje nisu samo riječi.
Reći žabar mome ocu,
U kraju gdje jata
Riba cvjetaju
Kao sazvježđa na zemlji,
Značilo je ubiti ga
U srcu,
Natjerati bruku
U nos
Kao oluju s planine
U cvast...
Kompozicija knjige je pažljivo rađena, tako da je prvi dio posvećen opisu Prijedora i njegovog čovjeka. Drugi dio sav u graji, pjesmi i životu. Čitalac skoro može da čuje zvukove života u svakom stihu. Treći dio posvećen je sjeni oca Draška, kome je posvećena i Grujičićeva antologijska knjiga „Ojkača“. Ovdje se stavlja tačka na poemu...
Prijedor je i danas tamo gdje je nakad bio, a Italija i dalje jede žabe. I:
Biće nove djece,
Vrele supe i života,
Biće šećera i soli, proljeća i zime,
Biće radosnica i ljutica suza,
I odlazaka u svijet biće
I povrataka u Prijedor biće..
(2011)
Ivan Despotović
U knjizi „Vijadukt" nalaze se tri poeme Nenada Grujičića, pisane u ijekavskom slobodnom stihu, sa mnogo šarolikih detalja što rezimiraju pesnikovo detinjstvo u Bosni i isečke stvarnog sveta u kom se ono odvija. Zreli, poznati pesnik Nenad Grujičić sjedinjuje svoj sadašnji pogled na taj minuli svet sa sećanjem deteta, mladog sebe, čarima početka života. Svet roditelja i detinjstva je bitan motiv pesnikovog opusa. Ono što, međutim., blisko povezuje s ranijim zbirkama pojedinačno već objavljene poeme „Vijadukt", „Pokrivanje kuće" i „Žabar", jeste društveni milje prikazan u ovim stihovima, zbog čega su poneke pesme u poemi na granici doticaja lirike i kratke priče. Tako i ne čudi što su se tri poeme našle u jednini, u koricama.
Vijadukt je inače toponim nazvan po zagrebačkom preduzeću, koje je 1962. godine u središnjem delu Gomjenice gradilo asfaltni put od Prijedora do novovotorenog rudnika Tomašica. Istoimena poema zasnovana je između ostalog i na kontrastu. ,,U mirisne godove Gomjenice/ hrupio zagrebački Vijadukt / preduzeće za asfalt i beton. / Veliko spremanje Potrkozarja." Svet prikazan ovde je tradicionalan, patrijarhalan.
Saša Radojčić je u jednoj analizi poezije Nenada Grujičića napisao da zauzimanje ''infantilne'' pozicije u pojedinim pesmama omogućava pesniku da naglasi izopačenost ideološke stvarnosti koja se uplela u tradicionalni, patrijarhalni svet i deformisala ga u lik novoprimitivne ruralnosti. Rekao bih da je to jedan od kontrasta i u poemi „Vijadukt". Mada ona pre svega ima blagi prizvuk elegijskog, kako po temama, tako i po formi. Na kraju svakog pevanja nalazi se po jedan stih iz sevdalinke. Gornja pesma ilustracija je tog stiha ili je on ilustracija pesme. Poput diptiha u slikarstvu (slike iz dva platna), ovde imamo diptih u pesničkoj slici. Na primer, tu gde se opisuje kako je Makedonka Lenka, žena Vangelova, iz ljubomore oslepela muža živom sodom – stih iz sevdalinke glasi: „Oj djevojko, đinđo moja". Poema se završava potanko dočaranom atmosferom fudbalske utakmice na Svetskom prvenstu 1962. godine: „Jugoslavija kreće sa centra/ Oh, šta s loptom radi Šekularac", a stih sevdalinke kaže: „Bosno moja, divna, mila, lijepa, gizdava".
Kao u pričama Branka Ćopića, kroz ove stihove odzvanja vezanost za rodni predeo, detinjstvo, njegove ljude, komšije, rođake, Pored toga, to je poema čiji je zavičaj jedno gradilište, energija stvarnog života. Setimo se drugih pesnika koji su se nadahnjivali gradilištima, kao na primer Branislav Petrović.
Zatim sledi poema „Pokrivanje kuće", lirska priča u stihu obilatom realističkim detaljima (sklapanje krova, igranje kola, gurmanluci) Epifanijoini običnih ljudi, Nenad Grujičić daje homerovski prizvuk poemi, koji u svetlu čiste lirike izgleda i humoristički. S jedne strane „Na očevid neba i zemlje, podiže se novo šljeme", a utom: „Evo Momčilo Banjac iz Orlovače / donio peškir od sedam metara / kraja mu nema. // A ubrus ni do lakta."
Značaj podizanja kuće kao metafore porodice i života, u mitsko arhetipskom svetu sela, ilustruju darovi što ih likovi lirske skaske prinose domaćinu koji se kući. Prizvuk visoke burleske, nastao uzvišenom interpretacijom trivijalnih stvari, raspršuje se pri kraju, propraćen autentičnim stihovima ojkača. Nenad Grujičić opisuje kako se kolo razmetava kao „zmijoliki rukopis tela". Ova sintagma najbolje ilustruje čitavu poemu. Tu su fotografska zapažanja, nalik kakvom lirskom albumu; tako su u kolu: „glasovi složeni kao datumi u kalendaru", „djeca nanovo rođena", dječja ushićenja tim slavljem. Tako ovaj pesnički tekst postaje jedno živo sećanje, stvarnost potvrđena fikcijom, život koji svojim čudnim putevima ilustruje stihove narodnih pesama.
U trećoj poemi, ''Žabar'', koja započinje stihovima „Ima riječi koje nisu samo riječi", pesnik, to jest lirski subjekt – dete – opisuje kako niko nije smeo reći „žabar" njegovom ocu. A poema se upravo tako zove, katarzično – „Žabar". Poema već u naslovu kazuje ono što se nije smelo reći, sadašnjom intuicijom osvetljava nekadašnju zamagljenu stvarnost. To je priča o životu i u njega diskretno upletenoj smrti – otac gine pavši sa motora i čitava pesma postaje uspomena.
Dušica Potić je tumačeći lik oca i majke u poeziji Nenada Grujičića napisala da otac simbolizuje praiskonski princip materijalnosti (kao u jednoj sasvim drugačijoj poemi „Kaca"), dok mati otvara put fantastičnoj dimenziji postojanja. Rekao bih da se u poemi „Žabar", premda govori upravo o ocu koji lovi i trguje žabama, mešaju svetovi oca i majke.
U noćnom lovu žaba svet poprima izgled svekolike fantastike, tanane intuicije, kao da se ovom lirskom pričom opisuje nastajanje pesnika, lirski portret umetnika u mladosti. Lov je racionalna, zanatska stvar, koja se odvija u jednoj iracionaloj, pesničkoj, detinjoj stvarnosti. No, na kraju poeme i knjige, ta stvarnost nije samo detinja, već univerzalna, upravo lirska: „Neka beharaju žabe u noćima / i neka njihov zanos / sa lavežom dalekih pasa / razliježe se po krajiškim / dolama i brdima / u pustim snovima i dušama... / na ovome svijetu što i jeste i nije". U relativno malom broju stihova, koji su neobično sažeti, nekad čak praveći haiku-slike, prepleli su se život i smrt, stvarnost i mašta, sadašnjost i uspomena, zbog čega je ova poema pravo oličenje lirskog, ono šta sve jeste lirika i šta može da bude.
Treba istaći, na ravni pesničkog jezika – melodioznost i ritmičnost stiha, iako slobodnog. Nema nepotrebnih opkoračenja, čisto grafičkog seckanja stihova, svaki je prirodna celina za sebe. Raznovrsna krajiška leksika doprinosi realističnosti onoga što se u ovim stihovima dešava, ponekad idući ka naturalizmu. Stih Nenada Grujičića, poput vijadukta, mosta iznad dolina, pobrežja, uravnotežuje i povezuje različite aspekte stvarnosti, praveći od njih lirske detalje i, naposletku, lirsko-epsku sliku.
(2011)
Valentina Milačić
Nova knjiga pjesnika Nenada Grujičića, "Vijadukt", ispisana je ijekavskim izgovorom u slobodnom stihu. Ovo ne naglašavamo tek tako, jer pjesnik, osim prvih dviju knjiga pjesama (Maternjei jezik i Linije na dlanu) ispisanih u ijekavskom izgovoru, praktično sve rukopise (a ima ih skoro trideset) donio je u ekavici. Tu se osim na pjesničke knjige misli i na njegova prozna, dramska, esejistička, kritička i polemička djela. Ova knjiga je ispisana ijekavskom varijantom s obzirom da predočava krajiški životni i jezički milje toga prostora, ali je vezana i za period djetinjstva u kojem je dominirao takav izgovor. Česte porodične selidbe uslovile su da Dječak mijenja i kao čovjek, i kasnije kao pjesnik i pisac, način izgovora.
Nenad Grujičić podjednako piše i vezan stih, vlada različitim pjesničkim oblicima i formama (sonet, sonetni vijenac, tercina, katren, sestina lirika, distih, malajski pantum). Njegovi tematsko-motivski svjetovi su različiti, složeni i nepredvidivi. Književna kritika ga je iz svih ovih raloga nazvala pjesnikom razlike.
Knjiga triju poema ''Vijadukt'' izranja žuborom iskonskih životnih vrlina okupljenih na ognjištu gomjeničkog kraja. To su "znakovi pored puta uzburkani ''godovima djetinjstva", roditeljski, praotački, u kolu tri poeme, sa raspjevanim porukama sevdalinki, pa srčanom brujnošću ojkača i muzikom Dorsa iz prisjenka mladosti. Ti znakovi lirski izvijaju poeme u događaje koje je osjetila tinejdžerska duša Dječaka.
Otkud toliko sjećanja, na koji način ih je pjesnik klesao i pamtio?! Nameće se misao o izuzetnoj suptilnosti usmenog pamćenja, o detektivskom pronicanju u srž svjetovno-duhovnog bitisanja kroz vrijeme koje je prošlo. Dječakove oči su bilježile život u matricama žila kucavica, sa suzama i radošću, sa kućnog praga i s puta.
Prva poema od "čuda iz djetinjstva" jeste Vijadukt. Po njoj je i nazvana knjiga. Dječak ukazuje na kosmičku erupciju užarenih radničkih damara na zemlji. Nižu se životni događaji, naruralistički snažne slike i prilike muškaraca, žena i djece, a u filmskoj jurnjavi za običnim pojavama i stvarima u životu. Simbol Vijadukta su, pored ostalog, ruke, ruke koje spajajau, simbol stvaranja, davanja, odlaska i dolaska; zaostavština gomjeničkog krajolika između neba i zemlje, prošlosti i sadašnjosti, Vojvodine i Krajine. I dalje još, vijadukt seže do poznate sevdalinke koju početnim njenim stihom pjesnik inkorporira u poemu već na na kraju prve od šesnaest celina: Koliko se Prijedor polje dugo, široko... Svaka od ovih poetskih cjelina završava se inicijalnim znakom poznatih sevdalinki: Niz polje idu, babo, sejmeni, Snijeg pade na behar na voće, Djevojka sokolu zulum učinila, Ah, meraka u večeri rane, Bosno moj divna, mila, lijepa, gizdava...
U ovoj poemi pjesnik je precizno određuje ambijent i atmosferu u ''Becnerovom gaju" gdje je stotine sezonaca zahrkalo Potkozarjem", u vremenu gde je "bratstvo jedinstvu mjera i usud", u vrbacima u dečjoj igri ''kauboja i indijanaca", u varanju i ljubomori partnera u brakovima pridošlih odasvud iz Juge u gomjenički Vijadukt, u kušanju kockarske sreće sezonskih radnika "Ilije i Meje" sa "kartom koje nema" u rukama prevaranta, u šljagi, ajncu i pokeru, u igri nevidljive kuglice testa sa tri škatulje, u karikaturalnim vlastodržačkim umišljenostima "čuvara Špire što razgoni djecu, gađa ih čepovima", ne dâ da uđu u baraku i vide prvi televizor u kraju, gdje se sudbonosno prikazuje utakmica svjetskog prvenstva u fudbalu Jugoslavija-Urugvaj 1962. godine, gdje pjesnik nabraja kompletan tim repezentacije u kojoj Šekularac driblinzima iz snova očarava dječicu pred crno-bjelim ekranom u prepunoj ''upuvanoj'' radničkoj menzi s povicima navijanja. Ova poema ima dokumentarni karakter upotrebljen u umjetničke svrhe. Kao takva mogla bi poslužiti i sociolozima i politikolozima da dovrhune svoja znanja o prohujalom Titovom vremenu i njegovim ambivalencijama. Pjesnik na duhovit, katkad ironičan i groteskan način, ali uvijek u slavu postojanja, opjeva mravinjaak života, bogatog jezika i snažnih slika. Ta odlika pjevanja postoji u i njegovima ranijim knjigama (Vrvež, Carska namiguša, Jadac).
Druga poema je manifestnog naziva, Pokrivanje kuće, sa karakternim i menatlitetskim opisima krajiških duša, muških i ženskih, bratskih i sestrinskih. Crijepovi iz ruke u ruku idu u vis i podižu u graji čitaoca na krov gomjeničkog svoda. “Kapaju zviježđa s okićenog oca“, najslavniji je stih, mikro-poema u poemi samoj, u pjesniku ušivena, u krvna zrnca udomljena najdarnijim pjevom ljubavi, ljubavlju sina prema ocu, krepkom „vikalu“ na krovu, na novom šljemenu, na porubima srećnog djetinjstva.
Pokrivanje kuće određuje lijeskova grana na koju se stavljaju peškiri, košulje, čarape i drugi darovi komšija i rodbine odasvud. Otac-vikalo "vijori s darovima" i uz rakiju nabraja sve šta je ko donio, nabraja i uveličava, jer kuću pokriva "Mitar Šiljeg iz Gomjenice!", ''pomogo mu Gospod Bog, rodila pšenica bjelica i sitna dejčica''.
Vikalo do hiperbole podiže vrijednost darova: "Momčilo donio peškir od sedam metara, kraja mu nema...a ubrus ni do lakta.'' Začinje se uz pune stolove hrane i pića staro kozarsko kolo, "uskaču kumovi i kume'' , ''ukrštaju se ruke'', "babe se miješaju sa curama": Jaoj moja šezdeset i koja, nit` i` brojim nit` se mlađe bojim; Nema kola do mene sokola, ni igranja do moga pjevanja.
Pjesnik posjeduje dar božjeg čeda, otjelovljuje u maternjem jeziku živu kuću koja kao u snu niče na očigled svih pristnih. Uz kolo i u kolu trijumfuje ojkača, ''sjemenjača, korjenjača, kalemača, maternjača'', pjesma nad pjesmama krajiška. No, „ništa ne razgoni ojkaču“,“biće šećera i soli...i odlazaka u svijet biće i povrataka u Prijedor biće.“ Nikad kraja ritualu ojkanja, ''jer biće svega, samo naske neće, ko će sa mnom, neka odma` kreće.“
Pjesnik putuje krovovima otimajući se za slike i prizore što slasno glasaju se sa već pokrivenih streha. Poklonima iščezlim iz uspomena oživljavaju tkanice, stara rakija što ''devet jezika govori'', pite kovrtuše, zvrkuše, mekuše... Oh, koliko radosti u sjenci peškira, u pokretu košulje što se leluja u povorci stihova mitskog “vikala“, vrsnog pjevača i nadaleko čuvenog majstora u Portkozarju.
Ova poema uvjerljivo slika rijedak običaj na Balkanu, a uvriježen kod Srba Krajišnika. Grujičić je raspjevao sve što se miče i ne miče, on ima orfejsku snagu hipnotisanja i oživljavanja stvari i pojava. Pjesnik je do maksimuma razvio lepezu lokalne leksike i tako otvorio mogućnost da potpunije doživimo potkozarsku priču.
Treća poema zove se ''Žabar'', sva u lirskim varijacijama i nježnim slikama nesvakidašnjeg događaja, lova na žabe noću uz karbitušu lampu s ocem. Autentična vinjeta djetinjstva i prvih senzacija. Upitajmo se, koliko neispraćenih doživljaja ostaje u čovjeku, a on nemoćan ili isuviše drvenast da se posveti nasušnoj i toploj ledini roditeljske kuće? Koliko nedostižnih priča kod onih koji se piscima zovu, nazivaju i diče, a ne nalaze istok svoga tjemena, ne uspijevaju da otkopčaju jedno jedino dugme zavičaja. To je za mnoge nedostižan let iz ovih ili onih razloga. Ovdje se susrećemo sa mnogo otkopčane dugmadi djetinjega raja sa odraslim ljudima.
Bio jednom jedan čovjek i zvao se Otac. Dječak je uz njega i s njim upoznao svijet u malom za velike stvari. Ja bih ovako počela pisati bajku o žabaru. Tu bajku bi otimali iz čitanki, jer svako dijete bi željelo da dotakne žabu, bar jednom u životu, u barama u šumi noću kad sve okolo ''tukne na strah''. A otac se ukazuje na talasu kao mjesec na vodi najljetnijeg dana. Da li sjenka na vodom, ili njen sjaj uvode čitaoca u bukvar kreketavih bića, čarobnih junaka, patuljaka i divova? U ovoj poemi pronalazimo odgovor. Od Gomjenice do Saničana „virkaju vile'', veli nadahnuti pjesnik i dodaje, „kadi me takav čas“. I mene ova poema „češlja“ nežno i za sva vremena kao što u jednom stihu Žabara ''pjesma češlja dijete u čamcu''.
(2011)
Srđan Orsić
Nova knjiga poezije poznatog i priznatog srpskog književnika Nenada Grujičića (Pančevo, 1954.), zbirka naslovljena Vijadukt (Prometej, Novi Sad, 2011.), koja objedinjava tri poeme (Vijadukt, Pokrivanje kuće i Žabar), svojevrsna je lirska građevina koja primarnu značenjsku funkciju svoga naslova ostvaruje u celini. Vijadukt, vešto odabrani naslov, termin je iz arhitekture, koji obeležava građevinu čija je osnovna svrha premoštavanje. U svojoj pesničkoj viziji, Nenad Grujičić premoštava jaz između vremena prošlog i sadašnjeg, između prostora zavičaja i onoga u kome plodotvorno živi i stvara. On nadvisuje i veže u uzbudljivom lirsko-epskom tonu (ne zaboravimo, u pitanju je poema) nadahnuća jednog Pesnika i iskustva jedog Dječaka, ritmom koji je lak i razigran kao žubor reke Gomjenice koja protiče zavičajem koji je ovom knjigom Grujičić doveo svima nama u domove, svest i čitalačko (a rekao bih, i životno) iskustvo.
O Nenadu Grujičiću kao književnom stvaraocu, a prevashovdno kao pesniku, napisane su mnoge tačne, zanimljive i korisne stranice. Svi poštovaoci njegovog dela, mogu svoja znanja o poeziji ovog autora da nadopune nakon svake nove knjige, koja, uvek u pažljivo odabranom trenutku i tačno podešenog sadržaja, bez ikakve muke uvek poluči najpozitivnije prikaze. Da i ovaj tekst ne bi bio još samo jedan (opravdani) hvalospev poeziji ovog stvaraoca, pustićemo ovoga puta da, iako tuđom rukom zabeleženo, iskustvo stvaranja i nastanka ove knjige njenim čitaocima predstavi sam autor, tragovima koje je vrlo jasno ostavljao i naznačavao u svome dugogodišnjem pesničkom radu.
Arhitektura knjige poezije Vijadukt na najbolji način potvrđuje misao Nenada Grujičića izrečenu u Appendix-u knjige Šajkaški soneti (Prometej, Novi Sad, 2008.): ...autor ne bi trebalo na govori o svom delu. Koješta! Kako je u Sećanju pre vremena, propratnom tekstu i naknadnom pomenutom Appendix-u, pesnik lepo i do u tančin u prozi predstavio nadahnuća pojedinih pesama izvrsne zbirke koja tematizuje njegove najranije godine detinjstva u Šajkašu, tako nam je, i ovoga puta, ostavio tragove da svakoj pesmi pronađemo izvor, ali ovoga puta u drugim pesničkim knjigama ovoga autora, kao i u knjizi Miloša Jevtića iz čuvene kolekcije Odgovori, knjizi razgovora Živi zvuci Nenada Grujičića. Pažljivi čitaoci Grujičićeve poezije koji, čitajući pesme, saznaju i o autoru mnogo, mogu kada odlože pročitanu novu knjigu da zavire u ostale zbirke, i tu pronađu sve motive koje je ovde arhitektonski tačno postavio lirski arhitekta.
Odabirom tri poeme koje se već ranije u njegovom stvaralaštvu pojavljuju i bivaju u celini objavljene u drugim njegovim knjigama, pesnik zavičaju svojih roditelja u kome je stekao osnovno i srednjoškolsko obrazovanje ostavlja trajan spomenik. Naš jedini nobelovac, pokrajdrinskom zavičaju svoje majke u kome je proveo rano detinjstvo, ostavio je neizbrisiv trag jednim mostom, jednom Ćuprijom, a gotovo sedamdeset godina kasnije, zavičaju iz drugoga raširenog krila Republike Srpske, ljutoj Krajini, jednim vijaduktom odužuje se jedan drugi bivši Dječak. Skupivši već ranije sve pesme o roditeljima u zbirku I otac i mati (Matica srpska, Novi Sad, 2002.) (u kojoj se pojavljuje i poema Žabar), svoj često puta seljeni roditeljski dom i onaj zavičaj koji je ostao da kola njegovim venama, bez obzira na mesto rođenja i potonja mesta boravka, Nenad Grujičić uzdiže na pijadestal, dajući mu u svojoj ličnoj geografiji pečat iskonske prapostojbine.
Izbori poezije Nenada Grujičića, destilati višeknjižja (kako ih je lepo i tačno nazvao povodom zbirke Mleč (Glas srpski, Banja Luka, 2004.) književnik Anđelko Anušić), uvek imaju svrhu potvrde pravih pesničkih vrednosti, izbora i reizbora koji u trenutku uvek u sazvežđu sa novim i drugačijim pesmama deluju aktuelno. U želji da u svome stvaralaštvu napravi Čistac (kako je i naslov njegovog prvog izbora iz vlastite poezije, u izdanju beogradske Prosvete, 1997.), pesnik uspeva da Svetlost i zvuke (takođe naslov, prvo pesme, potom ciklusa, pa i izbora iz poezije u izdanju SKZ, Beograd, 2005.) uvek postavi na mesto na kome po prirodi i pripadaju, te sve pesme Nenada Grujičića, pažljivo sortirane, uvek mogu biti lepi poetski Darovi (naslov poslednjeg iz štampe izašlog izbora iz poezije ovog autora, u izdanju novosadskog Orfeusa, 2009.).
Knjigu Vijadukt, koju na očigled neba i zemlje (deo stiha iz poeme Pokrivanje kuće) čitaocima nudi Nenad Grujičić, možemo tražiti i pronaći u delovima u svim njegovim dosadašnjim knjigama. Svi alkoholni čučolzi (iz poeme Vijadukt), radnici, kartaroši, sezonci, komšiluk i napose otac-vikalo, krajiška momčina i Žabar, te nežni lik majke, već su opisani u stvaralaštvu ovoga plodnog pesnika. Treba samo znati, setiti se i pronaći sve ono što je do Vijadukta kao celine dovelo.
Već u prvoj (a vrednoj i zapaženoj, što je prava retkost) svojoj pesničkoj zbirci, Maternji jezik (Književna omladina Srbije, 1978.), Nenad Grujičić nam poručuje, u pesmi Običaj: Moćna je navika koja me oplemenjuje ranim sjećanjima. Prva sećanja na oca i majku, prvi zvuci krajiškog govora koje je čuo, dovelio su do toga da i Vijadukt bude napisan maternjim narečjem. Kako u davnašnjoj pesmi Poezija u svojoj prvoj zbirci pesnik odlično i tačno definiše pesničko stvaranje kao jezik oslobođen predrasuda, već tada nam ostavlja mogućnost da naslutimo svo bogatstvo leksike zavičaja koje će jednom nahrupiti u pesničkoj celini. Sva Zbivanja oko pjesme (takođe naslov iz prve zbirke) sve ono što oko vidi, a duša upamti, još tada, u svojim (za mladog čoveka izuzetno odmerenim i mudrim) razmatranjima poezije, Grujičić pozicionira kao svoje buduće inspiracije. Znajući da jezik utkan u biće Po pođenju (takođe, naslov pesme iz Maternjeg jezika) ostaje zauvek i da Pjesnik se ne oslobađa jezika ni posle smrti, svoj davno ostavljeni zavičaj pesnik oživljava i ponovo naseljava baš jezikom kojim mu diže spomenik.
Jezik koji rađa ojkače (a ko bolje od Nenada Grujičića poznaje srpsku ojkaču – zaista, ima li ko da se usudi da ustvrdi tako nešto?) i sevdalinke, čiji odlomci ukrašavaju prve dve poeme u zbirci Vijadukt poput svojevrsnih refrena ili muzičke pozadine za prikazano zbivanje, jezik je koji se nalazi na početku i na (za sada) kraju poetskog puta ovog pesnika, zatvarajući celinu u kojoj od Darvinove šale (izuzetne metafore Nenada Grujičića, stiha i naslova pesme u njegovoj drugoj pesničkoj zbirci Linije na dlanu, u izdanju beogradske Prosvete, 1980.), čoveka kao jedinog bića koje govorom komunicira, čovek koji se odluči da zapeva, a pri tome ga drugi i čuju u upamte, postaje i Čovek, i Pesnik.
I baš takav jedinstven pojedinac, dospeva u svakodnevni Vrvež (naslov pesnikove treće zbirke, Matica srpska, 1985.), gde zamro je plač ljubavnika/ pod pendžerima straćara, ali sledi Obnova (što je i naslov pesme iz koje su navedeni prethodni i naredni stihovi), izgradnja, industrijalizacija. Tu nas već pesnik upoznaje sa šoferima iz svih krajeva bivše domovine Južnih Slovena, koji svojom naperenom zelenkastom njuškom kamiona (iz poeme Vijadukt) u kome voze razne žene raznovrsnog morala, takođe i izlivaju/ vreli katran/ na koprive i ljubičice/ sve za dobro naroda/ za spasonosnu cestu/ što će povezati rudnik/ sa industrijskim gradićem. Ta nastala socrealistička Idila (naslov pesme iz Vrveža), te scene kao iz filmova jugoslovenskog Crnog talasa, još tada su predskazivale da cesta nije povezala samo grad i sela, nego vremenom među ljudima napravila i, do tada zbog odsečenosti od sveta neuviđane, nepremostive Razdaljine (opet, naslov iz Vrveža), gde je samo u primisli kartaroška igra, a u stvari u okrutnom životu, u otvorenoj igri aduta/ gde brat bratu podmeće kartu (stihovi iz pesme Razdaljine), sad niz otvorene drumove/ babo ćaću/ ćaća babu/ preslišava gde je pogrešio (iz pesme Idila).
Baš ti Sezonci (naslov pesme iz zbirke Vrvež iz koje su citirani stihovi) iz starih pesama, oni su isti koji na karti i prevarantskim igrama lako gube svu svoju zaradu i u barakama gledaju na prvom Gomjeničkom televizoru fudbal u poemi Vijadukt (ne smem ni da pomislim, da je sa zagrebačkom firmom Vijadukt u Gomjenicu 1962. došla i neka, tada samo na Zapadu, a danas na svakom ćošku prisutna, sportska kladionica, kakvi bi tek onda bili hazarderski ishodi i platne mogućnosti proletera svakog prvog u mesecu.)
Davno je Nenad Grujičić primetio da u slupanim barakama/ sezonci igraju ajnc:/ sve vide/ sve čuju/ ništa ne znaju. Isti oni koji u Vijaduktu kartaju ajnc i šljagu, koji se potuku međusobno i čije venčane i usputne žene, Carske namiguše (što je, u rodu jednine, i naslov četvrte pesnikove zbirke, u izdanju beogradskog BIGZ-a 1990.) kidišu jedne na druge, još u davnom Vrvežu zapevaju ojkaču: ima l'koga da bi se pobošo/ juče pobro sa robije došo. Na tom početku, u toj Nultoj tački (naslov pesme iz koje je sledeći stih) gde savršeni treptaj detinjstva ostavlja Pletiva (naslov pesme iz koje slede stihovi), Nenad Grujičić je znao i rekao: Detinjstvo mi je profijukalo/ u poštovanju fabričkih radnika/ i njihovih žena svađalica/ što pred platu uzvrte suknjama.
Znao je oduvek Nenad Grujičić za Jadac, te je teko naslovio i svoju petu pesničku knjigu (SKZ, Beograd, 1993.) U njoj se lik jogun-oca (složenica iz pesme Jadac) na pir sprema (u prelepoj pesmi Nedelja). Tamo, gde Zavičajni grohot (naslov pesme iz zbirke Jadac) sluti Božji banket (opet, naslov), u pesmi Ćilim nebo ista je atmosfera kao u Vijaduktu: vreli katran, prese, valjci – zavičajna renesansa,/ pola kuće, cvrči trava: tako hoće inžinjeri/ šiba cesta, šušte pare: zaigrajmo preferansa/ ta moraju ludovati u baraci proleteri.
Nakon slobodnog stiha, Grujičić je svoje stihotvoračko velemajstorstvo krunisao krunom svih pesničkih ostvarenja u vezanom stihu: sonetnim vencima. Tri sonetna venca u knjizi Pusta sreća (Prosveta, Beograd, 1994, 1995, 1996.), posvećena su Mariji Balkovoj, čije se ime u tri vida (padeža) nalazi u akrostihovima završnih, majstorskih soneta. Ta knjiga izazavala je buran odjek i time doživela čak tri izdanja, što je za naše prilike, kada je poezija u pitanju, retkost, i ovenčana je prestižnom nagradom „Milan Rakić'' za knjigu godine. Zatim, soneti u zbirci Log (Vreme knjige, Beograd, 1995.) dokaz su apsolutne dominacije ovog autora u sonetnoj formi. Do te mere je Nenad Grujičić ovladao sonetom, da je sa smeškom prilazio okršaju sa najstrožom formom: izazov nije bio čak ni sonet u petercu. Sa druge strane, udvojeni sonet sa licem i naličjem Kob, svojvrsna lirska Roršahova mrlja svesti Dečaka, u čijem negativu raspoznajemo lik mrtvoga oca, potresan je do u pesmi navedene onostrane i božanske mere i svakako antologijski.
Sa već velikim poetskim iskustvom, Maternji jezik i pesme pri ruci (kako glasi naslov zbirke pesama iz 1995, u izdanju Književne omladine Srbije)bili su osnovni pesnikov alat u arhitekturi daljih lirskih ostvarenja. Dosegnuvši lirske vrhunce u sonetu, Nenad Grujičić svome pevanju pridaje i pomalo epski ton, kada pesmom priča priču iz skore prošlosti, lepu kao narodnu pesmu. Odoleti Pesmi iza brda (naslov jedne pesme u zbirci), pesmi Svetlost i zvuci, kada, kao i u Vijaduktu, som izlazi da pase livadu, pa zavlada Tišina (naslov pesme čiji stihovi slede), u kojoj se javlja i pouzdani svedok, Dečak, koji je to video maternjim očima i zato mu veruju svi, odoleti svemu ovome, zaista je teško, gotovo neizvodivo.
U ovoj zbirci dominira pesma Kaca, koja je svojevrsni manifest pesničkog zanata: otac poput pesnika pravi kacu - kao pesmu. Dakle, ako je nešto trebalo videti u poeziji Nenada Grujičića, ako je zbog nečega vredelo imati oči, to je Dječakov otac dok pravi kacu. Pesnik uspeva da ubedi svoje čitaoce da lepšeg prizora nema, i posvedočivši varnicama i ritmom divnih stihova, svi bezrezervno delimo njegovo mišljenje, da je majstor što kacom svemir obdelava (HI sonet u vencu Dušo, u zbirci Živa Duša, Prosveta, Beograd, 1999.) jedinstvena slika u modernom srpskom pesništvu. Motiv oca, koji se kao svaki pravi majstor zanese kao pjesnik u jeziku (iz poeme Žabar) dok pravi bure za buretom, dok svakim udarcem čekića,/ grozd varnica na nakovanj pada (Vijadukt), najživlji je kada sa krova u nastanku viče (u poemi Pokrivanje kuće) i kada pravi kacu/ pod žalosnom vrbom u Gomjenici (iz pesme Kaca). I kada se ćaća šeputi po zboru (u pesmi Na svetog Iliju), i kada se čuju zloslutni Očevi motori, i kada ojkač iz Bosne, gosposdin baraba, na stranicama Vijadukta, sa šljemena svojim glasom cio kraj zatiša, ili hvata žabe da bi njihovom prodajom prehranio porodicu, iskrenistih Nenada Grujičića toliko je dirljiv, da se za lik pesnikovog oca Draška svaki čitalac ove poezije mora vezati kao za bilo koji veliki i značaj lik iz istorije naše i svetske književnosti.
Upravo u našoj književnosti, u kojoj će ova knjiga zauzeti svoje mesto, nalaze se i odskočne daske poeme Pokrivanje kuće. Dok slušamo oca-vikala, koji kao narator sa nebesa u narodne stihove preoblači pozorišnu predstavu podizanja krova, primetićemo u tekst inkorporinane reči velikog Skendera Kulenovića: A pjesnik na Paležu onomad reče:/ Nekoliko djevojaka sučelice kolovođama,/ zapjevima sa usamljenog pletiva,/ sa bistrog perila,/ sa jastuka nesanice,/ prožmaraju kolo mutnim ljubavnim trepetom; te, malo dalje u tekstu: A pjesnik sa Paleža kaže:/ Pokreti se kližu/kao na zejtinu u zglobovima,/ podlaktice se traže i nalaze sa dojkama,/ djevojke i mlade udovice/ zaostaju lijevom nogom/ pa se kao tobož s toga iskošavaju/ muškarcima iza sebe –/ kao da im se podmještaju. Kada pomene Palež, na dva mesta u poemi, Nenad Grujičić zaziva pesnika poema Ševa i Na pravi put sam ti, majko, izaš`o, koji je baš na Paležu, na Kozari, 1942. za jednu noć napisao poemu Stojanka majka Knežopoljka. Rečenice iz Kulenovićevog poznatog eseja Iz humusa (geneza jedne pjesme), koje je Grujičić već ranije uneo u svoj predgovor studije i antologije Ojakača (koja je doživela, za sada, čak pet izdanja od 1988. do 2004.), nalazimo kao inspiraciju i na 175. stranici knjige Živi zvuci Nenada Grujičića.
Dve decenije nakon pisanja Stojanke majke Knežopoljke, o ojkačkom ritualu u Starom kozarskom kolu, prizorom ojkanja na Paležu nadhnuti Apsolutni Krajišnik Skender Kulenović (kako je ovog autora lepo nazvao Radomir Konstantinović) pisao je kao rudar jezika (kako ga je nazvao Danilo Kiš,) te je jasno da u knjizi o građenju jednoga asfaltnog puta do krajiškog rudnika mora biti konsultovano i prećutno prihvaćeno njegovo mišljenje. Baš zbog toga, Nenad Grujičić citate iz Skenderovog eseja nije naznačio kurzivom, načinom na koji je u ostalim poemama u knjizi Vijadukt jasno ukazao na stihove drugih autora kojima je uresio svoje pevanje: u poemi Žabar, naznačena je kurzivom Njegoševa predstava žabljega hora, veliko koločestvo žaba, a u poemi Vijadukt, grafički je isto dat stih Dragana Kolundžije ulica je ptica koja nisko leti.
To Detinjstvo šarno, gde izvire san, žive uspomene (Cvast, istoimena zbirka - u izdanju Prosvete, Beograd, 1996, 1997. - i sonetni venac, takođe posvećen Mariji Balkovoj), to dečaštvo u Bosni, na obali reke, je živa duša Grujičićeve poezije, prostor u kome se kao na izvoru napija žedni pesnički glas. Dječak u majici sa likom Ernesta Gevare Čea i sa kasetofonom u ruci ''iz kojeg biju Dorsi'' (u Vijaduktu) ili u tihom koračanju za ocem kroz noć dok okolo virkaju vile/ i curka mjesečev kljun (u poemi Žabar), isti je onaj koji je, kao mališan u Šajkaškoj, nestao u praskozorje, pa je tek posle pronađen u ataru gde sa biljkama priča (pesma Nestanak iz Šajkaških soneta). Kao odrastao čovek i poznati književnik, sve te svoje lične ispovesti koje je uspešno naselio u razne forme (slobodan stih, katren, kvinta, distih, sonet, sonetni venac, sestina lirika, malajski pantun, tercina, venac tercina...), Nenad Grujičić naposletku je pretočio u Vijaduktom nadosvođenu stvarnost istinskih, iskrenih poema.
Dok ljuta mjesečina nad Krajinom osvetljava veliko spremanje Potkozrja, dok padaju karte, nečastive munje, dok je u kreketavim jarugama pokerska hajdučija na djelu, dok dišu stolovi puni pite i pečenja, i dok ori se slikama rujni komad postojbine, gde su glasovi složeni k''o datumi u kalendaru, pjevanija rastjeruje demone iz sela i dok krajišnici suču preostalo plamenje ojkače, književna arhitektura ima smisla. Njeni znakovi raspoznavanja ostavljani su u brojnim pesmama, na očigled pažljivim čitaocima. Ko je uspeo da raspozna putokaze, i samu po sebi lepu poetsku destinaciju između lukova Vijadukta na kraju puta, razumeće u novom tonu, ozaren svetlošću nastanka i razvoja pojedinih epskih tema i lirkih motiva. Nenad Grujičić veliki je i vredan lirski arhitekta, a njegov Vijadukt, godinama u etapama književnog stvaranja, časovničarski u stih zagledano i nad pesmu nadneseno, strpljivo i polako, stvoren je da traje, da na ovome svijetu što jeste i nije, što dolazi i prolazi, što se, kako Andrić reče, troši i osipa, ostane trajan i vredan spomenik jednog zahvalnog potomka precima i zavičaju, baš kao Na Drini ćuprija.
(2011)
Milka Božić
Moram priznati da sam se u prvi mah uplašila naslova ove knjige, „Vijadukt", a još više me uplašio podnaslov, „Tri poeme". Kako u današnje vrijeme pisati poemu kad to nije bilo lako ni četrdesetih i pedesetih godina dvadesetog vijeka kada su se mladi jugoslovenski pjesnici utrkivali u ispisivanju ovog pjesničkog oblika. Još mojoj generaciji u ušima odzvanjaju poeme iz čitanki sa puno naricanja i uzdaha, i ni manje ni više i poziva za osvetu. Kako, dakle progovoriti u prvom licu, ispričati neku priču u stihovima koja ima tok i pri tome ne biti patetičan?
Odmah da naglasim, u Grujičićevoj knjizi nema patetike, sve je jedan lijep ujednačen govor bogate leksike i još bogatije melodike.
Ni preko mosta, ni preko ćuprije, nego preko vijadukta pa pravo u šezdesete, u središte Gomjenice. Tu u sklepanim barakama, mravinjacima za radnike, uzdišu, ljube, sanjaju i gube novce na kartama proleteri iz svih krajeva Jugoslavije. U prvi mah kao da gledamo dokumentarni film. Od 1962. do 1967. godine, gradi se put od Prijedora do rudnika Tomašica. Kamioni, buldožeri, radnička naselja i prvi crno-bijeli televizor u kraju. Uz miris radničke menze živi proleterijat i kuša sreću s kartom koje nema:
Svakog prvog u mjesecu do Vijadukta domile maheri-kartaroši...
Lako namame radničke žuljeve...
U poemi „Vijadukt" na jednoj strani je sav taj radnički proleterijat što živi u barakama, a na drugoj: Jedno dvorište u lijepim/ vonjevima piljevine i talašike. Kao iz neke magle izranja savršeni lik umjetnika-oca koji delje i sklapa daske (duge) da bi uobličio bure iz kojeg ne smije iscuriti nijedna kap.
Poema „Vijadukt" je sastavljena iz šesnaest poetskih cjelina. Tako su i označene rednim brojevima od jedan do šesnaest. Svaka cjelina završava početnim stihovima neke sevdalinke. Na početku poeme – " Koliko je Prijedor polje dugo, široko..." na kraju „ Bosno moja, divna, mila, lijepa, gizdava..."
Umetanje ličnih emocija i raspoloženja, koji naoko nemaju mnogo veze sa događajima i likovima, karakteristika je svake klasične poeme. Grujičić je to maestralno izveo početnim stihovima sevdalinke koja je tu da pokaže pjesnikov stav i raspoloženje. A kakvo je to raspoloženje? Kao i sevdalinka, pjesma čežnje, sjete i nadasve neke neizrecive tuge.
U drugoj poemi „Pokrivanje kuće", sevdalinku je zamjenila ojkača. Kada i gdje se pjeva, mislim da niko ne zna bolje od Nenada Grujičića. U predgovoru autorove knjige istoimenog naslova, „Ojkača", autor navodi da se stihovi ojkače katkad i izgovaraju. To se događa upravo prilikom čina pokrivanja kuće: „ Tada se na krov popne vikalo, najgrlatiji čovjek u kraju, po mogućnosti duhovit, a često je i jedan od najboljih pjevača. Koliko ga grlo nosi, viče i obavještava selo da taj i taj pokriva sljeme i da mu je komšija Drago Dragić donio peškir dug deset metara, pečenicu od pedeset kilograma i košulju zlatom izvezenu (a peškir je od metar-dva, prase od petanaest kila, košulja obična)".
Čitajući ovu poemu, dolazim do zaključka daje autor duboko u podsvijesti imao na umu jednu od najveličanstvenijih poema srpskog jezika, Radičevićev „Đački rastanak" i opis svetkovine, berbe grožđa.
Otac je centralna ličnost i u „Pokrivanju kuće", poput glavnog glumca u pozorišnoj predstavi. Okićen peškirima i najboljom košuljom, puca iz ''duge devetke'', vodi ojkaču, bogato nagrađen, poslednji odlazi kući.
Pokrivanja kuće se sjećam iz svog djetinjstva, iz svog kraja (Sarajevsko polje). Geografski dosta udaljeno od Prijedor-polja, ali običaj identičan ovome. Ljeskova grana na vrhu krovne konstrukcije, da sačuva od uroka i da sve u novom domu bude berićetno, grana okićena peškirima, košuljama, litrenjačama rakije i – obavezni vikalo.
U podizanju krova i pokrivanju kuće učestvuju svi od najmlađih do najstarijih. Donošenje milošte se podrazumjeva, da bi po završenom poslu svi krenuli u gozbu i veselje uz obavezno pucanje. Iz današnje perspektive neobično. Otkud takva veličanstvena svetkovina pri izvođenju građevinskih radova?
Neko je stekao krov nad glavom! A to nije mala stvar. I danas se u Bosni za onoga ko se ekonomski osamostali od roditelja kaže: on ima svoj krov nad glavom. To su krajevi gdje su se dvije generacije teško sastavljale pod istim krovom. Malo – pa naiđe rat, kabadahije, ofanzive, zbjegovi. Ništa od krova, ostalo samo zgarište i uspomena. Dobro je ako ima ko da se vrati na kućište i započne nov život od temelja do krova. Otuda svetkovina i to sveopšta kolektivna, kao i pjesnikov stav i raspoloženje. Kao Radičevićeva berba grožđa u ''Đačkom rastanku''. Pjesma, igra i pucanje. U Grujičićevoj poemi, pjesmu pošinje otac-vikalo:
Puška moja i u njozi meci,
to su moji u godini sveci.
U sveopštem izobilju pića i hrane, rakije šljivovice i piva, pečenja i pita gužvara, zvrkuša, mekuša i kovrtuša, salate i ljutine, gibanica i kolača, u lijevu stranu kvasa staro kozarsko kolo. A u kolu i staro i mlado; ruke prebačene preko grudi igrača do sebe. Formiraju se dvije grupe i počinje natpjevavanje. Igra se i pjeva do „gole vode". Pjeva se glasno, što glasnije može, ojka se u dvostihu, duhovito i lascivno:
Vidi ti se po očima, mala,
da se ne bi puno otimala.
I tako u nedogled, traje paganska svetkovina puna života sve do pjevačkog transa i potpune fizičke iscrpljenosti pjevača:
Snom načeta lica ljube se i razilaze,
otac i dvojica (i jedan sa strane što uči)
suču preostalo plamenje ojkače.
Troglavo grlo u nirvani tepa.
Najlirskija poema, ako smijem tako reći, jeste treća – „Žabar". Priča o ocu koji lovi žabe, ali i pravi bure za buretom, i kao svaki umjetnik zanesen svojim radom u ritualu oko nove kace ostaje bez palca. Otac koji je centralna ličnost i u „Pokrivanju kuće". To je onaj visoki i gromoglasni pjevač koji započinje ojkaču, i kojem ne može svako da ispomaže, a kamoli započne pjesmu. E, jedan takav gotovo epski lik, sa epskim moralom u sebi, upušta se sa Italijanima u nimalo epski posao sa žabama. Posao kao posao, donosi ili ne donosi novac, ali ovo je posao koji donosi novo osjećanje Dječaku koji s ocem ide u lov na žabe i posmatra cio ritual. U riječnom i jezerskom kraju bogatom i poznatom po raznovrsnim ribama, to je osjećanje stida i poruge povodom lova žaba i nadimka, te opasne riječi – žabar:
Ako bije u snu izgovorio
otac bi se potukao
i sa samim sobom.
U ovoj poemi prepliće se svjetlost mjeseca sa očevom sjenkom koja je veća kad mjesac zađe za oblak. U prolaznosti i igri sjenki nestaje posao sa žabama, kao i otac koji jednoga dana pogibeljno pada sa motora u Rakelićima. Ali ostaju žabe čija se simfonija i dalje razliježe po krajiškim dolinama i brdima, ostaje lik oca koga je jedna obična riječ mogla ubiti u srcu:
na ovome svijetu što jeste i nije,
što dolazi i prolazi
kao peteljke na granama
i tek ponekad,
u izabranom danu,
ukaže se
u jednoj jedinoj riječi,
zaustavi u grlu,
pozlati i vjenča
s pjesmom nad pjesmama.
(2011)
Andrea Beata Bicok
Na koji način govoriti o minulom dobu čiji smo bili deo, koje je ostavilo traga u nama i sada teži da bude izrečeno a ne potonuti u vode patetike, odavno osuđene u tokovima poezije? Jedan od mogućih odgovora na pitanje dao nam je Nenad Grujičić u svojoj knjizi Vijadukt. Vođen značajnim pesničkim iskustvom, Grujičić odabira pogodnu lirsko-epsku vrstu – poemu, pronalazeći u njoj dovoljno širok prostor za naseljavanje spleta događaja i likova koji su obeležili veći deo šezdesetih godina dvadesetog stoleća na teritoriji oko Prijedora i Gomjenice. Oslobođena je i ona druga, vertikalna dimenzija, dimenzija duha i liričnosti koja određuje smisleno-emocionalni kontekst epskih momenata. Sintezom dve navedene dimenzije izrodila se u Vijaduktu živa slika segmenata pesnikove prošlosti, njegovog viđenja i doživljavanja iste, koju je kao dečak poneo sa sobom u dalji život.
Vijadukt je sazdan od tri poeme. Prva nosi naziv isti kao i knjiga, „Vijadukt“. Njen narativni aspekt evocira nekadašnju izgradnju asfaltnog puta od Prijedora do rudnika Tomašica, čiji je izvođač bilo zagrebačko preduzeće „Vijadukt“. Okvir opisanog događaja otvara pesniku mogućnost da tim putem usmeri izgradnju dubljeg smisla dela. Taj put je put kojim je u pastoralne predele Prijedora i Gomjenice zakoračila dehumanizovanost novog vremena oličena u gotovo demonskim likovima mašina i uređaja koji narušavaju prirodnu ravnotežu okoline i tamošnjeg sociuma.
Na samom početku poeme „Vijadukt“ iskrsava motiv hrasta, drveta koje dominira krajolikom i simboliše svojom prisutnošću harmoniju u njemu. Međutim, ta harmonija narušava se njegovom sečom i rađa slutnju nevolje. Slutnja jača u jezgrovitoj slici u kojoj „Preko rijeke vrane grakom maste sinji predeo“. Simbolički potencijal motiva drveta (hrasta) razvija se u sledećem odeljku poeme, u kom vidimo misaonu nit skrivenu iza konkretne pesničke slike: „U mirisne godove Gomjenice / hrupio zagrebački Vijadukt, / preduzeće za asfalt i beton.“
Poremećaj ravnoteže u Gomjenici konkretizovan je sučeljavanjem dva različita sveta – sveta prirode, mira i tišine sa svetom bučnog i brzog života koji se vodi na asfaltu, epicentru savremenog sveta. Ovaj drugi nadjačao je prvi, uvlačeći se u samu njegovu srž („godove“) i stavljajući ga u inferioran položaj. Razorna sila dehumanizacije zagospodarila je predelom u kom čovek prirode biva zauvek iskorenjen i slomljen pod pritiskom tehnike i tehnologije u usponu. „Brzo sklepane barake – mravinjaci za radnike“ stih je koji potvrđuje iznetu tezu. Naime, motiv čoveka u vidu mrava, koji svedoči o čovekovom bezizlaznom položaju u svetu i njegovoj nemoći, o njegovoj transformaciji iz subjekta u objekat, nije stran srpskoj književnosti. Njega susrećemo, recimo, i kod Miodraga Pavlovića, u okviru zbirke 87 pesama (pesma koja se otvara stihom „Na daščanom zidu“). Vrtoglavom brzinom, promena koju unosi zagrebački „Vijadukt“ učinila je i čoveka Gomjenice i Prijedora malim, nemoćnim i time ga uspostavila u kontekstu modernog vremena.
Od prve poeme prisutna je poetička namera da se prikaže osipanje jednog sveta. U njega će prodreti masa bezimenih ljudi i izmešati se sa tamošnjim narodom. Masa svoje karakteristike dobija imenovanjem grupa unutar nje. Nasuprot tome, svi oni koji su deo sveta što doživljava promenu imaju svoja imena i jasne karakteristike, deo su kolektiva u kom još uvek postoje čvrste spone među njima. Bezimenost modernog vremena signal je dehumanizacije i otuđenosti, a ako se osvrnemo na to da iza svega toga stoji preduzeđe „Vijadukt“, postaje nam jasniji položaj savremenog čoveka. On je mali, beznačajan, potčinjen gigantskim kompanijama koje preuzimaju vlast nad svetom.
Dok se epskom tehnikom pripovedanja u poemi nagomilavaju zgusnute slike događaja koji se mogu doslovno razumeti, ali i metaforički tumačiti, kroz lirski iskaz peva sama duša poetskog subjekata / pesnika, dajući nam jasne konture sopstvenog doživljaja prodora jednog novog sveta u sve blisko i poznato. Takve segmente ponekad uočavamo unutar epskih deonica, oni često stoje u stihovima što zatvaraju svaku od celina poeme. Ti završni stihovi su, zapravo, stihovi uzeti iz sevdalinki kako bi dali sažet komentar narativnog tkiva koje im prethodi, a nekada da bi oslikali neposrednu viziju samog poetskog subjekta. Tako, na primer, na kraju drugog segmenta „Vijadukta“ stoji stih: „Niz polje idu, babo, sejmeni...“. Citat veoma snažno podvlači smisao onoga što se zahuktava na prostoru Prijedora i Gomjenice. Posledice toga biće vidljive u narednim segmentima prve poeme, a jedan od njih glasi: „Dani su u milosti dempera i buldožera, / mašine brste kućišta i krčevine“.
Dehumanizovanost savremenog doba ruši pred sobom sve ljudsko, prodirući u srž onoga što je vekovima činilo osnov ljudskog postojanja. Čitav treći segment prve poeme oslikava destrukciju nekadašnjeg „raja“, o čijem postojanju svedoče samo „ostaci“.
U naredna dva segmenta poeme iskrsavaju likovi oca i dečaka, koji će najsnažnije osenčiti čitavu knjigu, dajući joj jedinstven ispovedni ton, intimnu noti pesnikovog odnosa prema detinjstvu i svom ocu.
Dečačko iskustvo u sebi nosi raznovrsne slike, a neke od njih otkrivaju nam i ženske likove i osvetljavaju aspekt ljubavi i strasti među ondašnjim življem. Izdvaja se ženski lik Lenke koja je odjek žene novog vremena, daleke onoj smernoj, pokornoj i trpeljivoj ženi patrijarhalnog kolektiva, koja će, zbog neverstva muža i svog ukaljanog obraza, sprovesti strašnu osvetu.
Nekadašnji „raj“ u temeljima biva potkopavan materijalističkim zlom koje pristiže upravo onda kada može najjače doći do izražaja, oličeno u lukavim prevarantima koji gospodare lažnim nadama lake zarade u tom svetu gde napaćeni bedom prevareni radnici odlaze „ka udžericama - / do čeljadi slijepljenog stomaka uz kičmu.“
Odmicanjem narativnog toka prve poeme upoznajemo raznolike detalje života običnih, malih ljudi, onih koji potiču iz pomenutih krajeva i onih koji su tu samo kao sezonski radnici. Svi, u manjoj ili većoj meri, postaju tragični u nemoći da se odupru destrukciji u naletu asfalta, jer on je ovde „zmija“ koja vijuga u „raju“. Osipaju se stare, istinske vrednosti u raznolikim slikama: „Sestre Vlašićke, nimfe u virovima, / najljepše u skoku sa vodenica. / Gle, luk i strijela – šofer u vrbaku sa jednom.“ Demonske mašine koje potpomažu gradnju puta seju oko sebe smrt: „Aco i sin mu Milutin, / jedan za drugim u mjesec dana, / stradaše na motorima ispred svoje kuće. / Stojanka iz dvorišta / gledala brata gdje kao kometa / izlijeće iz krivine / i zabija se u kamion.“ U izvesnom smislu sve ono što pripada urbanom u „Vijaduktu“ dobija demonizovane karakteristike koje su vidne i u delima drugih savremenih pesnika. Jedan od njih je Novica Tadić, koji u svojoj zbirci Lutajući oganj na veoma sličan način govori o životu na asfaltu koji guta sve humano i ljudsko oko sebe.
Vijadukt, kao poetsko svedočanstvo o jednom minulom vremenu, oblikovano kroz tri poeme, ne ograničava se isključivo na pripovedanje o tom vremenu iz krajnje subjektivnog ugla poetskog subjekta. Dimenzija univerzalnosti viđenja tog vremena postiže se umetanjem događaja koji su od velikog značaja za tadašnje oblikovanje svetonazora onih koji su bili živi svedoci promena koje su donele šezdesete godine dvadesetog stoleća. Krajnje začudni efekat pesnik je postigao time što je poslednji deo prve poeme izgradio na temeljima važnih dešavanja za ondašnju državu – učestvovanjem na svetskom prvenstvu u fudbalu u Čileu. Utakmica protiv Urugvaja unosi naročitu atmosferu u radničke barake negirajući sve razlike među radnicima, čineći ih ponovo jednim kolektivom, brišući među njima sve razlike i nesuglasice. Na taj način konretizovano je još određenije vreme o kom poema govori, zaokružena je osnovna vizija života na prostoru Prijedora i Gomjenice, te podvučena oštrija granica između onog što je bilo u „raju“ i onog što je u nezaustavljivom naletu od istog stvorilo samo „ostatke“.
Drugi deo poeme nosi naslov „Pokrivanje kuće“. Sam čin „stavljanja“ kuće pod krov u tradicionalnoj zajednici bio je svečanog karaktera, poput velikog praznika, jer kuća i ognjište u njoj bili su centar života zajednice. Stavljanje krova vršilo se uz mnogobrojne običajne radnje koje su imale za cilj da ukućanima obezbede lagodan život kraj novog ognjišta.
Osnovna razlika između prve dve poeme je ta što u prvoj dominiraju mašine demonizovanih osobina i bezimenost likova podvođenjem pod ime preduzeća „Vijadukt“, a u drugoj poemi se opis koncentriše na ljudske individue kroz čije ruke prolazi crep.
U drugom segmentu druge poeme javlja se motiv crne ptice, kao i u prvoj poemi, kao i motiv drveta (hrasta): „Iz Becnerovog gaja - / dva vrana gavrana nadlijeću čudeso, / sa suvog hrastovog šiljka treći / izviđa na jedno pa na drugo oko, / zrakne i kopcu kljun, / u elipsi nad rajskim predelom....“.
Suvoća hrasta svedoči o već pomenutoj narušenoj harmoniji krajolika, ali u stihovima ponovo nalazimo pridev „rajski“. Njega bi mogao da konstituiše kolektiv i kolektivni napor u nastojanju da se važno delo privede kraju uz sve dodatne radnje koje bi obezbedile trajnost.
Poetski subjekat opisu događaja pristupa sa vidnom dozom humora i na taj način postiže značajan efekat istinitosti i verodostojnosti u oslikavanju temperamenta ljudi siromašnog kraja. Cilj takvog pristupa likovima, čini nam se, ima u sebi krajnje humanističku dimenziju koja svedoči o onom što ni pod kojim pritiskom dehumanizacije ne može iščeznuti iz ljudi tog podneblja. Reč je o želji da se pripada kolektivu kog neprekidno ugorožava talas novog vremena izvlačeći iz njega pojedince po merilima savremene materijalističke civilizacije. Na taj način stičemo uvid u proces preoblikovanja svesti malog čoveka u dodiru sa „savremenom“ Evropom: „'Čujte i počujte, / evo Marko Bundalo / donio šporet iz daleke Njemačke...' / Kad tamo – a ono rešo sa dvije male ringle.“
Razlike tradicionalnog i savremenog, „malog“ i „velikog“ vidne su u brojnim stihovima: „I dok si trepnuo, kuća pokrivena: / miruju fijat iz Usoraca i mečka iz Berlina, / priljubili staklene njuške / fićo iz Stratinjske i pežo iz Pariza, / motorčina horeks u motorić tomos / obostrance naslonjeni na orah...“.
Vidno je da čak i u srži kolektivnog događaja nije moguće izbrisati tragove klasifikacije ljudi savremenog života koja se sprovodi putem karakterizacije uz pomoć onoga što simboliše materijalni status čoveka u društvu.
Iza vela savremenosti materijalnog prestiža ipak bljesne ono iz čoveka što leži u njegovoj suštini koju kroz život uvek nosi u sebi, ali ne ispoljava u kontekstu ljudske otuđenosti. Poviće se kozarsko kolo kao simbol neraskidive veze sa kolektivom u kom se stasalo i nestaće onaj privid sreće stečene u tuđini, jer „lijek zavičaja koji poteče“ jedini otkriva mesto odakle izvire istinska radost.
U rableovskom maniru daje se katalogizacija jela i pića koja prate burleskni trenutak proslavljanja pokrivanja kuće. Raskalašna atmosfera pothranjena pesmom unosi vedrinu i optimistički duh dotičući se smisla života. Naime, promenama naglim i neizbežnim čovek se mora pokoriti, ali ne i izgubiti pritom sebe i korene svoje u potpunosti. Zato „...i odlazaka u svijet biće / i povrataka u Prijedor biće“.
Treća poema u knjizi nosi naslov „Žabar“. Ton ove poeme ostavlja utisak da poetski subjekat / pesnik nastoji da dâ konačni smisao svojoj priči o jednom minulom segmentu vremena, o svom detinjstvu. U ovoj poemi dominiraju dva lika koja su se već ranije javila, dečak i njegov otac.
Uspomena dečaka čuva oca od zaborava u svetlosti njegove predanosti poslu. Otuda i nadimak oca, Žabar, jer on je za život zarađivao loveći žabe koje je prodavao Italijanima. Jedan deo te uspomene neraskidivo je vezan za smisaono područje Vijadukta. Otac je poginuo prilikom pada sa motora upravo zbog asfalta koji se nastanio u te krajeve: „Posao sa žabarima bio i prošao, / a otac se na asfaltu / u Rakelićima, / pavši s motora, / sa životom rastao.“
Ono što svaki put oživljava uspomenu na oca je reč ''žabar'', snažna i strašna, od koje se i sam otac sklanjao, koju je odgonio sopstvenim besom. Jer, biti oslovljen kao Žabar (pogrdan naziv za Italijana) značilo je biti stavljen u neki drugi svet, moderan, stran, evropski, biti izmešten iz okrilja pravih i autentičnih vrednosti. Reč ''žabar'' zaustavlja se u grlu, nikada ne biva izgovorena, jer to je reč zastrašujuća, puna, reč koja poput iskre transcendentalnog, nadahnjujućeg bljesne u „izabranom danu“ i „pozlati se i vjenča / s pjesmom nad pjesmama“.
Proslavljanjem samog pevanja i moći pesničke reči, Grujičić stavlja tačku na jednu priču o svetu svoga detinjstva koji je doveo u vezu sa savremenim trenutkom postojanja uz pomoć vijadukta, oblikovanu snažnim emocionalnim nabojem uspomena pretočenih u jasnu i glagoljivu pesničku sliku. Pred nama u Vijaduktu stoji svedočanstvo o svetu u kome danas živimo nudeći saznanja o promenama u starom koje su ga načinile kakvim sada jeste. Kao najsigurniji način očuvanja vrednosti pred ugrožavajućom stihijom brzine, promena, drhumanizacije i otuđenosti materijalističke civilizacije ističe se reč, reč kao uteha arhetipskog karaktera, od koje iskustvo sveta počinje, kao i sve ono u njemu. Time Grujičić akcentuje oreol pesničke umetnosti i njenu ulogu u svetu podvlačeći njen humani karakter, koja je nebrojeno puta bila dovedena u pitanje.
(2012)
Aleksandar B. Laković
Svedoci smo poslednjih decenija da srpsku i svetsku književnost obeležava odsustvo dužih ostvarenja, naročito proznih književnih formi ("ogledalo se raspuklo" odavno su primetili književni teoretičari i stvaraoci). Romanopisci, danas, obično pribegavaju višetomnim kraćim delima (trilogijama najčešće) nezavisno od opsega osnovne teme. I u našem i u svetskom pesništvu sličan primer. U dvadesetom veku su ovladale pesme sa značajno manjim brojem stihova. I ne samo to, nego i sa kraćim i igrivijim stihovima sa ili bez obaveznog rimovanja. I bez najave skorih promena u pesničkoj odori stihova. Stoga, izvesno iznenađenje predstavlja pesnička knjiga Nenada Grujučića (r. 1954) Vijadukt koju zapravo čine tri poeme: Vijadukt, Pokrivanje kuće i Žabar, iako su se sve tri poeme već pojavljivale u ranijim pesnikovim knjigama samostalnih i\ili izabranih pesama (ukupno ih je dvadesetak, do sada). Recenzent najnovije Grujučićeve knjige Predrag Bjelošević zato, pre svega, sa dosta razloga i opravdanja, tvrdi da pesnik, upravo ovim poduhvatom, istovremeno i "obnavlja u savremenom srpskom pjesništvu zapostavljen pesnički oblik – poemu, u kojoj se", kao što je već poznato i često otelotvoreno, "elementi lirske poezije prepliću sa narativnim".
Međutim, to što knjigu čine tri poeme svakako da nije jedina relevantna zajedničkost najnovije Grujičićeve knjige poema, uprkos njenom izdvajanju iz savremenog srpskog pesništva. Pravu i istinsku zajedničkost Grujičićevog Vijadukta možemo lako prepoznati i u "neuobičajenoj koherentnoj" celovitosti u kontekstu "tematsko motivske punoće i ujednačenosti" (P. Bjelošević). Ali, i ne samo u toj sadržajnoj zaokruženosti, jer je nužno izdvojiti i nadasve napomenuti pesnikovu iskrenost, doduše očekivanu, mada ne i očekivanu u takvim razmerama i okvirima, kao što je u Grujičićevim poemama. Zatim, među zajedničkostima poema unutar ove knjige možemo uočiti i apostrofirati istinitost i dokumentarnost stihova pred nama. U istom kontekstu je i od strane pesnika ponuđena i sasvim moguća čitaočeva neposrednost doživljaja vremena, prostora i likova koji pronose i ispevavaju Grujučićeve poeme. Svakako, tu je i pesnikova već osvedočena doslednost zavičajnom ambijentu, sačuvanoj tradiciji i muzikalnosti nasleđenih pesničkih i pevačkih obrazaca i matrica, što je već ilustrovao i Grujučićev dosadašnji pesnički i književno-teoretski rad. Valjda je zato i opravdana upotreba ijekavice, skladne i primerene pesnikovim nakanama i vremeplovu kroz zavičajne koordinate. I slobodan stih nas iznenađuje, netom nakon knjige Šajkaški soneti u izdanju iste izdavačke kuće, što samo svedoči raznovrsnost pesničkog postupka.
Dakle, prostorna zadanost Grujičićevih poema se zasniva na zavičajnom krajiškom ambijentu, ali u bliskom vremenskom zahvatu (šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka), što očituju impresivne i autentične slike iz detinjstva, koje se brzo prepoznaju i prisvajaju. Tematski, u pitanju su tri značajna momenta za život pojedinca i kolektiva. U Vijaduktu reč je o gradnji asfaltnog puta od Prijedora do obližnjeg rudnika u sklopu posleratne socijalističke industrijalizacije. Imponuje verizam sačuvanih slika i događaja, pojedinačnih psiholoških zapisa i ilustracija tadašnje radničke klase, sa brojnim pratećim iskušenjima i pošastima kao što su kartanje, šibicarenje, prostitucija. Tu su i ustupci nužnim i prestižnim dostignućima koji menjaju lokalnu geografiju: "O, iščezla cvasti na oglodanim brdima,\ o, pucketavi voćnjaci u šporetima, zimskim". Treba napomenuti da ovakva pesnička sećanja često su značajno ubedljivija i pouzdanija svedočenja od sačuvanih dokumentarnih filmova, novinarskih zapisa, kao i od brojne dnevničke i memoarske naknadne građe, što bi i istoričari trebali da prihvate.
Međutim, pesnikovo svedočenje zavičaja i određenog vremena obiluje i sačuvanim mitološkim predstavama, karakterističnim i za krajiški prostor i za mnogo širi paganski areal ("utopio se mlinar Uroš,\ gurnu ga rječni duh pod vodenični kamen", "kanat za soma što noću izlazi\ na obalu da pase livadu").
Preostale dve poeme pevaju o dve duboke i mitske predstave – o "pokrivanju kuće" kao svojevrsnoj inicijaciji i o ocu odnosno njegovom nadimku. Istovremeno ove dve poeme u kojima "se ori slikama rujni komad postojbine" i potvrđuju pesnikovu otvorenost i iskrenost čak i kada je reč o ironizovanim hiperbolama što su se uporno održavale u pesnikovom zavičaju. Isti je primer i sa očevim nadimkom – "žabar" koji ilustruje način da se, uprkos očekivanoj poruzi, prehrani porodica ("Italija i dalje jede žabe.\ A duh moga oca,\ koji nikad ne okusi\ zeleni batak,\ diriguje nevidljivom horu\ što se ponekad čuje\ poslije kiše.\ Tada ribari zbacuju\ vrbe s leđa.\ A pjesma češlja\ dijete u čamcu").
U prve dve poeme (Vijadukt i Pokrivanje kuće) uočava se i preuzimanje stihova iz poznatih narodnih izvornih i epskih pesama, koje ne potiču sve iz pesnikovog šireg zavičaja. U prvoj poemi citirani stih je ujedno i završni stih Grujičićevog segmenta poeme, a u drugoj celovitoj poemi, koja nema odeljaka, Grujičićeve stihove prekidaju odnosno povezuju pomenuti citati iz užeg pesnikovog zavičajnog ambijenta. Nije njihova svrha samo podsećanje na jedinstvenu muzikalnost nasleđa koju ne treba uopšte osporavati, već su i citati u izvesnom semantičkom kontekstu i metatekstu sa pesnikovim stihovima, što je zaista i posebnost i podvig, naročito kada se uzme u obzir njihova igrivost i lakoća iskaza na terenu dubokog promišljanja, koji zaista plene i diskursom i pesnikovom porukom. Na primer kao što je to ovaj "miks" iz Pokrivanja kuće:
biće radosnica i ljutica suza,
i odlazaka u svijet biće
i povrataka u Prijedor biće.
... Sitno pjevam, daleko se čuje,
ima l' iko da mi se raduje ...
Kapaju zviježđa s okićenog oca,
sa ramena vise rupci i košulje.
Već pomenuta ironija je posebno prisutna u drugoj poemi, spremna da se našali i naruga sa izvesnim sklonostima kao što su ritualno i nepotrebno uveličavanje, pretvoreno u običaj.
Grujučićevi stihovi u Vijaduktu sa očitom namerom u sebi da postanu svedokom i dokumentom prošlog vremena, u međuvremenu promenjenog prostora i već nestalih likova sa razlogom su izabrale svoju dužu pesničku odoru. Naime, pesnik se opredelio ili ga je pak, tema primorala na formu poema, jer su jedino one u stanju da istovremeno udome i različite formule narativne proze (slobodnije ih mogu nazvati pouzdanim putopisom kroz vreme i zavičaj, dnevnikom zajedničkog nam detinjstva, igrama jezika iz više mesta rođenja, sećanjima u obliku slikovitih vesti, različitom a prisvojljivom biografijom, verističkim i muzikalnim predstavama već viđenog i doživljenog), kao i ništa manje ravnopravne, čak nasušne elemente lirske poezije, koji upravo prozivanoj dokumentarnosti obezbeđuju poželjnu, potpunu i adekvatnu lirsku nadgradnju, bez koje koliko god autentični dokumenti i verističke skice, i iako zatečeni u knjizi stihova, kao paradigma nepesničke građe, ne bi dostigle taj i takav potreban poetski beleg, koji u primeru pesničkog istraživanja Nenada Grujičića kroz jezik i sećanja zaista ostvaruju i što je naročito važno zadržavaju i nastavljaju u odjecima u njegovim čitaocima.
(2012)
|
